روزنامه فرهیختگان
1398/06/11
دستاوردهای اولین مرکز بیولوژیک کشور
چند روز پیش خبر افتتاح و راهاندازی نخستین مرکز تحقیقات نانوذرات بیولوژیک پزشکی در کشور در دانشکده پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود منتشر شد؛ مرکزی که با توجه به قابلیتهای موجود، اهداف بزرگی را پیشرو دارد و محققان این مرکز امیدوارند بتوانند با فعالیت در آن به آمالی که در ذهن دارند، جامه عمل بپوشانند. به این بهانه با بهروز یحیایی، رئیس مرکز تحقیقات نانوذرات بیولوژیک در پزشکی و عضو هیاتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید.درباره این مرکز توضیحات اولیه را بفرمایید. مرکز تحقیقات نانوذرات بیولوژیک از حدود سه سال پیش با توجه به کارهایی که ما انجام میدادیم، استارتش زده شد. این مرکز از آذرماه سال گذشته با دریافت مجوز از سوی سازمان مرکزی و معاونت علوم پزشکی راهاندازی شد. فضایی را برای این مرکز در نظر گرفتهایم که شامل یک آزمایشگاه مرجع و دو آزمایشگاه همکار در کنار آن است و یک دپارتمان شامل اتاق رئیس مرکز، اتاق هیاتموسس، یک اتاق برای سایت مرکز و دو اتاق برای پژوهش و جستوجوی دانشجویان هم در نظر گرفته شده است. این مرکز دارای پنج نفر بهعنوان هیاتموسس است و با توجه به فعالیت مرکز در حوزه پزشکی، محل اصلی آن در دانشکده علوم پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود تعیین شد. ما امکانات مختلفی را در داخل مرکز قرار دادهایم که بخشی از آنها امکانات سختافزاری است. درخواست خرید بخشی از دستگاهها را دادهایم و یکسری قراردادهای اولیه با بعضی مراکز بسته شده، اما بیشتر حوزه فعالیت ما منوط به استادان و دانشجویان است. از آنجا که درحال حاضر قصد داریم بیشتر عملکرد تحقیقاتی داشته باشیم، از عقد قراردادهای بزرگ خودداری میکنیم. درواقع، این مرکز بهعنوان اولین مرکزی است که بهصورت تخصصی در زمینه نانوذرات بیولوژیک فعالیت میکند.
مرکز تحقیقات نانوذرات بیولوژیک چه اهدافی را دنبال میکند؟ بهطور کلی، نانوذرات به سه روش شیمیایی، فیزیکی و بیولوژیکی ساخته میشوند. ما بیشتر با نانوذراتی سروکار داریم که به روش بیولوژیکی تولید میشوند. سپس نانوذرات بیولوژیک را بیشتر از طریق باکتریها و قارچها میسازیم؛ بنابراین اینها غیرطبیعی نیستند. نانوذرات به این شیوه مورد سنتز قرار میگیرند. بعد از سنتز، نانوذرات از نظر اندازه ارزیابی میشوند که آیا اندازه نانو در آنها به دست آمده و آیا نانو شدهاند یا نه. برای این کار ابزارهایی در اختیار داریم و بهدلیل در اختیار نداشتن برخی دستگاهها، بعضی سرویسها را مانند میکروسکوپ الکترونی از بیرون میگیریم که به کمک آن از نانوذرات عکسبرداری میکنیم. بعد از اینکه نانوذرات بودن آنها اثبات شد، کارهای دیگری را هم روی آنها انجام میدهیم. بیشترین حوزه فعالیتی که در این زمینه میتوان انجام داد، بررسی خواص التیامبخشی و درمانی این نانوذرات، مطالعه خواص سمی و غیرسمی آنها در بدن، خواص زیستسازگاری آنها و دارورسانی هدفمند است.
با توجه به اینکه هدف اصلی ما در این مرکز دارورسانی هدفمند در مبارزه با سلولهای سرطانی است و براساس یکی از اهداف منطقه آمایشی یک وزارت بهداشت، حیطه فعالیت مرکز را به این سمت و سو بردهایم و تلاش ما این است که با اتصال نانوذرات بیولوژیک به داروی ضدسرطان، ابتدا افزایش اثر دارو را ایجاد کنیم و دوم اینکه دارو بهطور مستقیم به بافت هدف وارد شود و از عوارض جانبی داروهای سرطانی جلوگیری کنیم. بههر حال، داروهای ضدسرطانی، مضراتی به همراه دارند و یکی از راههای موثر برای جلوگیری از بروز این عوارض این است که دارو بهطور مستقیم وارد بافت هدف شود. برای این کار میتوانیم از نانوذرات هم استفاده کنیم. چنانچه نانوذرات بتوانند به داروها متصل شوند، یا ارتباطدهندهای را به نانوذرات وصل کنیم که روی سلول سرطانی هم وجود داشته باشد، بنابراین نانوذره مستقیم روی همان سلول مینشیند و میتواند داروی متصلشده به خود را وارد سلول کند. ما همچنین میتوانیم از نانوذرات مغناطیسی هم استفاده کنیم؛ به این معنا که در محیطهای باکتریها و قارچها، انواعی از نمکها را قرار دهیم که این باکتریها بتوانند با فعالیت داخلی خود نانوذرات را برای ما تولید کنند. اینها پوشش خاصی را برای نانوذرات ایجاد میکنند که این پوشش بتواند به داخل بدن راه پیدا کند. البته ما پیش از آنکه نانوذرات را به داخل بدن وارد کنیم، با روشی داخل آزمایشگاهی آنها را مورد سنجش قرار میدهیم تا میزان سمیت آنها را مشخص و موادی را وارد بدن کنیم که دوز سمیت کمتری دارند. طبق تحقیقات ما، نانوذراتی که استفاده میکنیم، هیچگونه سمیتی ندارند و حتی در التیامبخشی زخمها کاملا موثر بودهاند. حدود 10 مقاله چاپشده ارزشمند درباره فعالیتهای نانو در بدن و محیط داخل بدن داریم.
از دیگر فعالیتهایی که قرار است در این مرکز انجام دهیم، مطالعات پرتونگاری است که با استفاده از نانوذرات میتوانیم سلولهای سرطانی را که در بدن پخش میشوند، ردیابی کنیم. این مطالعه در چشمانداز آینده مرکز قرار دارد که میتواند جزء تحقیقات بنیادین و کاربردی در حوزه سرطانشناسی باشد. چنانچه دستگاههای موردنظر در اختیار ما قرار داده شود، هدف ما این است که در مطالعات پرتونگاری و پرتونگاری درمانی سرطانی هم نقشی داشته باشیم.
چرا دانشگاه واحد شاهرود برای قرارگیری این مرکز انتخاب شد؟ آیا ظرفیتهای ویژهای در این واحد وجود دارد؟ ما بهعنوان اعضای هیاتموسس، عضو هیاتعلمی واحد شاهرود هستیم. از آنجایی که ایده و تفکر این مرکز متعلق به ما بوده، به فکر گرفتن مجوز افتادیم و پس از بررسی و تایید تخصص و امکاناتی که داشتیم، مجوز ساخت و افتتاح چنین مرکزی به ما داده شد. درواقع، بیشتر بهدلیل استقرار افراد متخصص مرکز در این دانشگاه بود که واحد شاهرود انتخاب شد. علاوهبر این، از آنجا که واحد شاهرود، دانشگاه علوم پزشکی است، میتوانیم از امکانات پزشکی موجود در دانشگاه هم بهرهمند شویم.
این مرکز تحقیقات نانوذرات بیولوژیک قرار است کدام خلأ کشور را پر کند؟ آنچه امروزه بهعنوان یک مشکل اساسی بشریت به حساب میآید، بیماریهایی هستند که در راس آنها سرطانها قرار دارند که مردم دنیا را بهشدت درگیر کرده است. عواقب این بیماریها هم اغلب به مرگ افراد منجر میشود و حتی زمانی که بیماران در فرآیند درمان هم قرار میگیرند، عوارض جانبی داروهای شیمیدرمانی شامل حال آنها میشود و هزینههای متعدد درمانی را به آنها تحمیل میکند. از طرفی، کمیاب بودن داروهای ضدسرطان مشکلاتی را برای بیماران به همراه دارد. علاوهبر این، با توجه به اینکه شیوع برخی سرطانها در کشور بالاتر است، با فعالیتهایی که در حوزه سرطان در این مرکز انجام میدهیم، میتوانیم این خلأ را تا حدی پر کنیم. اصلیترین خلئی که وجود دارد، همین بیماریهاست. حتی یکی از مشکلات امروزی، التیام زخمهاست که شاید مشکل حادی هم نباشد، اما در زندگی روزمره بسیاری از افراد وجود دارد و التیام زخم شرایط خاصی را میطلبد. نانو میتواند در این زمینه هم کمککننده باشد. نانوذرات میتوانند در رساندن داروهای غیرسرطانی به بدن موثر باشند، اما معضل بزرگ چه به لحاظ مادی و چه به لحاظ درمانی، سرطانها هستند.
این مرکز تحقیقات در صورتی که بتواند فعالیت خود را گسترده کند و به اهداف موردنظر خود برسد، دوز مصرف داروها را میتواند کاهش دهد و به لحاظ مادی و خیلی موارد دیگر به نفع بیماران تمام میشود. علاوهبر این، عوارض ناشی از استفاده از داروهای ضدسرطانی را کاهش میدهد و نیز تشخیص و درمان را تسریع و روند درمان را موثرتر میکند و در نتیجه مانع از مرگومیرهای متعدد ناشی از سرطان میشود. هرچه مطالعات سرطانی گستردهتر شوند، مانع از بروز سرطان، مرگومیر و شیوع آن در جامعه میشوند تا بتوانند در حوزه سلامت خلأ بزرگی را در کشور پر کنند.
تجهیزاتی که در این مرکز وجود دارد تا چه اندازه با استانداردهای جهانی برابری میکند و آیا به اندازهای هست که بتواند نیاز محققان مرکز را پاسخ دهد؟ تجهیزاتی که در این مرکز وجود دارند، اغلب دستگاههایی هستند که در دنیا هم استفاده میشوند. دستگاهها ممکن است از نظر تعداد خیلی متنوع نباشند و ما طبیعتا نیازمند دستگاههای جدید هستیم و به حمایت مالی نیاز داریم، اما همین تجهیزات و دستگاههایی که داریم، میتواند نیاز ما را در جهت رسیدن به اهدافمان برآورده کند. نیاز ما اگر به یک دستگاه باشد و آن را داشته باشیم، بهطور قطع دستگاه استانداردی است. ما بعضی دستگاهها را خریداری کردهایم که بهصورت استاندارد عمل میکنند و کار ما را راه میاندازند. اما باز هم به دستگاههایی نیاز داریم که باید خریداری شوند. ما دوست داریم شرکتهای مختلف از جمله شرکتها و سازمانهای دارویی و سازمانهای حمایتکننده اقشار آسیبپذیری که میخواهند حمایتهایشان را به سمت تحقیقات ببرند، بتوانند از ما حمایت کنند تا ما بتوانیم محصولاتمان را تجاری کنیم. ما محقق هستیم و توانایی ورود محصولات به بازار و استفاده از آنها باید توسط افرادی فراهم شود که قابلیت تجاریسازی آنها را داشته باشند، بنابراین ما باید با سازمانهایی در ارتباط باشیم که بخش تجاریسازی محصولات را ساپورت کنند و اگر این اتفاق نیفتد، مانند بسیاری از مواردی که پیش از این سنتز کردیم، در حالت تحقیقات میماند. اگر این محصولات بخواهند وارد جامعه شوند، افراد بودجهای باید در کنار ما قرار گیرند که بتوانند در کنار محقق، تحقیق او را به صنعت ارتباط دهند. درواقع باید ارتباطدهنده علم با جامعه و صنعت در این میان وجود داشته باشد و شاید این بزرگترین حلقه گمشده ما باشد.
گاهی پیش میآید که مراکز تحقیقاتی با وجود تجهیزاتی که دارند، فاقد محققان کارکشته و کاربلدی هستند که بتوانند از قابلیتهای این تجهیزات استفاده کنند. آیا این مرکز تحقیقاتی محققان کاربلد در اختیار دارد؟ در ابتدای امر به دلیل وجود متخصصان کافی توانستیم کار را استارت بزنیم. علاوهبر این مدنظر داریم که در آینده متخصصان دیگری هم به این مرکز اضافه شوند که در مواردی میتوانیم از آنها بهره بگیریم. محققان ما به لحاظ تخصص، افراد کاربلد و خوبی هستند، اما این افراد باید شناسایی و حمایت شوند. قاعدتا ما اگر در این مرکز بودجه مناسب و حامی خوبی داشته باشیم، بیشتر میتوانیم از چنین افراد و محققان استفاده کنیم. ما متخصصان بومی این دانشکده هستیم و اگر بخواهیم از نیرویی غیر از اعضای هیاتعلمی واحد شاهرود استفاده کنیم، باید امکانات در اختیارشان قرار دهیم و از آنجا که درحال حاضر این امکانات را در اختیار نداریم، دچار محدودیتهایی هستیم. دانشگاه آزاد اسلامی هم برای اینکه چنین مراکز تحقیقاتی بتوانند موفق بوده و تحقیقاتشان به صنعت وصل شود، باید در این زمینه چارهاندیشیهای دیگری انجام دهند که امیدوارم بتوانیم حمایت خوبی را از مسئولان داشته باشیم؛ همانطور که تا الان هم حمایتهای خوبی از ما داشتهاند. من تشکر میکنم از مسئولانی که ما را حمایت و تشویق کردند. ما از اینجا به بعد هم نیاز به حمایت خیلی جدیتری داریم تا بتوانیم این پروژهها را به سرانجام برسانیم و آنها را بهعنوان یک محصول آماده کنیم و این ایدهها را به مرحله نهایی عمل برسانیم.
واحد شاهرود؛ پیشرو در حوزه نانوذرات بیولوژیک در کل کشور نکته قابلتامل درباره نانوذرات بیولوژیک آن است که گویی این مبحث هنوز برای جامعه دانشگاهی موضوع جدیدی است و آنطور که باید به آن پرداخته نشده است؛ بهطوری که براساس آمار سایت گنج در سال 96 که اوج ورود دانشگاهیان به این بحث علمی محسوب میشود، تنها 30 مقاله و رساله دکتری در اینباره منتشر شده و همین میزان هم برای سال 97 با کاهش هفت مقاله، به 23 پایاننامه و مقاله رسیده، در این میان نیز باز دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود در انتشار این مقالات بالاتر از سایر دانشگاهها بوده است.
حالا این واحد دانشگاهی نهتنها در حوزه نظریه و تئوری، بلکه برای انجام فعالیتهای پژوهشی قدم در میدان عمل گذاشته و با راهاندازی نخستین مرکز تحقیقات نانوذرات بیولوژیک پزشکی در کشور مسیر جدیدی را در این حوزه باز کرده است.
پربازدیدترینهای روزنامه ها