روزنامه ابتکار
1398/06/16
همه دستگاههای موسیقی که در محرم تجلی پیدا میکند محرم و گونههای موسیقایی آن
محرم یکی از ماههای با اهمیت شیعیان است که همواره مورد توجه مردم بوده است. این ماه مانند دیگر مناسبات ملی، مذهبی و تاریخی، موسیقی مختص به خود را دارد. موسیقی ماه محرم دارای زیر شاخههای متنوعی است که برخی از آنها به دلیل بیتوجهی هنرمندان و مسئولان در شرف فراموشی هستند. گزارش پیش رو به تاریخچه موسیقی مذهبی ماه محرم و گونههای مختلف آن میپردازد.به گزارش ایلنا، موسیقی در ایران گونههای متعددی دارد و این تنوع تا به آنجا است که مناسبات آیینی نیز به طور مشخص از وجود آن بهره میبرند. جدا از موسیقی مناطق مختلف که هرکدام بر اساس فرهنگ، زبان و رسوم مردم هر شهر شکل گرفته مناسبات مذهبی نیز دارای موسیقی منحصر خود هستند که در میان آنها ماه رمضان و محرم از بقیه با اهمیتتر هستند. موسیقی رمضان همه آداب و مناسک آیینی و مذهبی شهرها و مناطق مختلف را در بر میگیرد و موسیقی محرم نیز بر همین اساس جایگاه خود را در میان مردم و هنرمندان پیدا کرده است. هرچند طی سالها و دهههای اخیر با وجود سبکهای سطحی و صرفا عامهپسند آن موسیقی باهویت و اصیل به انزوا رفته است اما با این حال هستند افرادی که هنوز بر اساس همان قواعد پیشین به فعالیت در این عرصه میپردازند.
تاریخچه موسیقی و مراسم سوگواری ماه محرم در ایران
اگر به تاریخ مراجعه کنیم و پیشینه و قدمت سوگواری ماه محرم را ارزیابی کنیم، خواهیم دید که قدمت این بخش به دوران آل بویه میرسد و پس از این مقطع تاریخی است که شیعیان به طور مشخص برای امام حسین(ع) به سوگواری پرداختهاند و موسیقی را در عزاداری خود دخیل کردهاند.
البته باید گفت قهرمانپروری در فرهنگ و ادبیات ما قدمت بسیاری دارد و مرگ حماسی این افراد برگزیده، همیشه برای ایرانیان غمانگیز، با ارزش و قابل احترام بوده است. تا آنجا که مراسم سوگواری برای دلاور مردان موثر در تاریخ و ادبیات که به نوعی اسطوره محسوب میشوند همیشه با مراسمی همراه بوده است و اسناد و مدارک آن نیز موجود و قابل ارزیابی است. «سوگ سیاوش» یکی از چنین اتفاقاتی است که پیش از اسلام در ایران وجود داشته و برای ارائه و یادآوری آن مراسمی در نظر گرفته شده است. در این مراسم، موسیقی نقش بسزایی داشته و با آواخوانی محزون خوانندگان و همراهی نوازندگان همراه بوده است. با این تفاسیر میتوان گفت سوگواری برای افراد مهم و قهرمانان مردمی ریشه در فرهنگ گذشته ایرانیان دارد و این جدیت در پرداخت تا به آنجا است که از مقطعی به بعد ماه محرم با وجود دلاوریهای امام حسین(ع) و یارانش حال و هوایی موسیقایی به خود گرفته است.
موسیقی و مناسک ماه محرم حال پس از سالها و قرنها به یکی از آیینهای جدی ایرانیان تبدیل شده و بخشی از موسیقی سنتی ما است. این موضوع تا آن حد جدی است که میتوان گفت ماه محرم و بخشهای موسیقایی آن، در مقایسه با دیگر کشورهای مسلمان عربزبان اهمیت و ارزش بیشتری دارد و دارای هویتی مستقل است.
ماه محرم و ارتباط با آن با موسیقی دستگاهی
برخلاف آنچه عوام تصور میکنند موسیقی ماه محرم محدود به مداحی نیست و شاخههای مختلف و کاملی دارد که پرداختن به هرکدام از آنها زمان و مجال بسیاری میطلبد زیرا هرکدام از آنها دارای چارچوبهای مشخص است و پیشینه و قدمت قابل توجهی دارد.
اهالی موسیقی و گذشتگان این عرصه اعتقادشان بر این است که هفت آواز ایرانی که در موسیقی سنتی کاربرد دارند در مراسم سوگواری امام حسین(ع) و یارانش قابل اجرا هستند که در این میان بر چهار آواز «چهارگاه»، «ماهور»، «نوا» و «راستپنجگاه» تاکید بیشتری شده و شاید به همین دلیل است که گونههای موسیقایی ماه محرم را بخشی از موسیقی سنتی ایرانی میدانند. البته باید گفت با اینکه برگزاری سوگواری محرم در دوران آل بویه شکل گرفته اما استفاده از لحنهای عربی تا اویل دهه چهل شمسی مرسوم نبوده و تا آن مقطع، اصطلاحا وارد موسیقی سنتی ایرانی نشده است.
جواد بدیعزاده (خواننده، موسیقیدان و آهنگساز ایرانی) که خود در خانوادهای مذهبی رشد کرده، اثری را در دستگاه همایون ساخته که «نوجوان اکبر من» نام دارد و شعر آن از سرودههای یغمای جندقی است. این اثر در زمان نشر بسیار مورد توجه قرار گرفته و در لیست آثار ماندگار ایرانی جای گرفته است.
محمد احمدیان خواننده سنتی مذهبی ایرانی که در دهههای چهل و پنجاه جزو نوحهخوانان مطرح محسوب میشده، کمی بعد قطعه «نوجوان اکبر من» را به صورت ریتمیک اجرا کرده که در مراسم سینهزنی مورد استفاده قرار گرفته است. اثر ساخته شده توسط احمدیان تا آنجا اهمیت مییابد که محمدابراهیم باستانی پاریزی (مورخ، نویسنده، شاعر و پژوهشگر موسیقی) در توصیف آن یادداشتی مینویسد.
گفتنی است احمدیان قطعه «نوجوان اکبر من» را در دو نسخه خوانده که اولی کوتاه و مدت زمان دومی بیست دقیقه است. نسخه دوم این اثر در سال 1356 بازخوانی میشود و مجددا مورد توجه قرار میگیرد. بنا به گفته کارشناسان فضای ملودیک و استفاده از دستگاه همایون، گوشههای چکاوک و بیداد در این نوحه بر ارزش آن افزوده است.
گونههای مختلف موسیقایی ماه محرم کدامها هستند؟
شهرها و روستاهای زیادی را میتوان سراغ داشت که در ماه محرم با توجه به فرهنگ و رسوم اهالی آن مناطق رویهای موسیقایی را برای عزاداری سالار شهیدان انتخاب کردهاند. تعداد این مراسم آنقدر زیاد است که پرداختن به تک تک آنها زمان بسیار و گزارشی مستقل را میطلبد به اضافه اینکه حال با وجود ابزار و ادوات کامپیوتری و تاثیر اینترنت و فضای مجازی بر زندگی مردم منسوخ شدن بسیاری از آن مناسک را میتوان پیشبینی کرد که البته تا این لحظه نیز بسیاری از آنها به فراموشی سپرده شدهاند.
در میان مراسم و مناسک موسیقایی ماه محرم، روضهخوانی، پردهخوانی، تعزیه، منقبتخوانی، نعتخوانی، شمایلخوانی از بقیه شناخته شدهتر هستند و به طور کم و بیش توسط فعالان این عرصه به طور سالانه اجرا میشوند.
تعزیه
تعزیه با اینکه یکی از گونههای نمایشی ایرانی به حساب میآید و منبع تاثیر بزرگانی چون برتولت برشت (شاعر، کارگردان و نمایشنامهنویس آلمانی) قرار گرفته و فاصلهگذاری در تئاتر را رقم زده اما بار موسیقایی بسیاری دارد و موسیقی یکی از مولفههای ایجاد اتفاقات دراماتیک در این گونه کاملا ایرانی است.
به طور کلی درباره تعزیه میتوان گفت که این گونه نوعی نمایش است که در ایام ماه محرم در تکیهها و مکانهای از پیش تعیین شده در حضور عزاداران اجرا میشده است. این گونه ایرانی با وجود محبوبیت بسیار در مقاطی از تاریخ مورد غضب حاکمان قرار گرفته و به نوعی جرم محسوب میشده است. درباره تاریخ تعزیه در ایران منابع مکتوب زیادی وجود ندارد اما آنطور که میگویند پس از مرگ سیاوش توسط افراسیاب است که این گونه نمایشی ایجاد میشود.
ابراهیم بوذری (پژوهشگر موسیقی) درباره بار موسیقایی تعزیه و جزئیات آن گفته است: «اشعار تعزیه و نوحههای موزون همگی به بهترین وجه ممکن در آوازهای مختلف ایرانی خوانده میشد تا اثرگذاری بیشتری بر مردم داشته باشد.»
ابراهیم بوذری در ادامه گفته است: «در مجالس تعزیه مربوط به واقعه کربلا و دیگر مصائب اهل بیت اشعار محزون و در تعزیههای شاد که به مناسبت فتوحات پیامبر و امیرالمومنین، عروسیها، ولادتها و دیگر اعیاد مذهبی اشعار شاد به کار برده میشد که آواز و موسیقی مورد نظر نیز باید با حال و هوای آن همخوانی داشته باشد.»
بوذری دستگاههای «عراق»، «راک»، «ترک»، «ماهور»، «راست پنجگاه»، «چهارگاه» و «نوا» را در تعزیه با اهمیت دانسته است.
روضهخوانی
در ابتدا باید گفت که معنی لغوی روضه؛ بهشت، باغ، بستان و گلزار است. اغلب ایرانیان میدانند که روضهخوانی نوعی مراسم مذهبی متعلق به شیعیان است که در مناسبات مختلف مذهبی توسط روضهخوانان خوانده میشود. به طور کلی روضه در مراسم عزاداری اغلب امامان خوانده میشده، اما در دهه اول محرم عمومیت بیشتری داشته است. روضهخوانی در برخی از مناطق ایران با موسیقی و همراهی ساز همراه است. البته تنها دلیل موسیقایی شمردن روضهخوانی همراهی سازهای ایرانی نیست و مقولهای آوازی به شمار میرود.
برخی از کارشناسان و تاریخنگاران معتقدند که عنوان روضه از کتابی با عنوان «روضه الشهداء» اثر کمالالدین حسین بیهقی کاشفی سبزواری برداشته شده است. این اثر مکتوب دارای ده باب است که هرکدام از آنها طی ده روز اول محرم خوانده میشدهاند و بعدها «روضه» نام گرفتهاند و توسط روضهخوانان خوانده میشدهاند. روضهخوان نیز شخصی است که اشعار و نقلهایی را در رابطه با نبرد کربلا یا نحوه کشته شدن بزرگان شیعه، با صدای بلند و به حالتی حزنگونه و برای تحت تاثیر قراردادن جمعیت عزادار میخواند.
نوحهخوانی
به طور کلی اجرای آهنگین آثار ادبی مذهبی و دینی را نوحه میگویند. مضمون این گونه مذهبی آمیخته به موسیقی غمانگیز و گاه حماسی است و محتوای آن بر اساس مناسبتهای مذهبی تعریف میشود و شکل میگیرد.
درباره قدمت نوحه و نوحهخوانی میتوان گفت که این گونه مذهبی-موسیقایی از ابتدای پیدایش شعر فارسی وجود داشته است. از ابتدا تا قرن هشتم هجری قالب کلی اشعار مذهبی، قصیده بوده و پس از به قدرت رسیدن صفویه است که مرثیههای مذهبی به لحاظ ادبی و محتوایی متنوعتر میشوند و در دوره قاجار است که نوحه و نوحهخوانی شکل امروزیتر به خود میگیرد. در دیوان صباحی بیدگلی (از شاعران نامی سده ۱۲ شمسی و از پیشگامان سبک بازگشت ادبی) قصیدهای وجود دارد که از نظر آهنگ به نوحه بیشباهت نیست. میرزا ابوالحسن یغمای جندقی که در سال 1276 هجری قمری دارفانی را وداع گفته نیز نخستین شاعری است که بخشی از دیوانش را به نوحه اختصاص داده است. آثار این شاعر در زمان حیات او سبک و سیاقی خلاقانه داشته و اتفاقی نو به حساب میآمده است. یغمای جندقی مرثیههای مذهبی را با وزنهای جدید سروده و آنها را نوحه سینهزنی یا سنگزنی نامیده است. ملارضا محزونالذاکرین رشتی، صامت بروجردی و وصال شیرازی نیز دیگر شاعرانی هستند که به مقوله نوحه پرداختهاند.
هوشنگ جاوید (پژوهشگر موسیقی ایرانی) درباره نوحه و نوحهسرایی گفته است: «نوحهسرایی و سایر مراسم مذهبی، موسیقی خاص خود را دارند که تا 50 سال قبل به شدت در کشور ما رعایت میشد به طوری که آهنگسازان برای ساخت نغمات خود از این نوع موسیقی الهام میگرفتند ولی پس از آن به دلیل عدم کنترل و توجه لازم رفته رفته کم رنگ شده تا جایی که در زمان حاضر آسیب نگران کنندهای به آن وارد آمده است.» جاوید درباره چگونگی بهبود وضعیت فعلی نوحهسرایی نیز اینگونه گفته است: «باید اشعار و ملودیها توسط کارشناسان آسیبشناسی شوند و جامعه مداحان نیز باید بپذیرند که ما دارای موسیقی مذهبی بسیار غنی هستیم.»
پربازدیدترینهای روزنامه ها
سایر اخبار این روزنامه
در حالی که ایران بیش از 11 درصد تولید ناخالص ملی را صرف مبازره با موادمخدر میکند، اما آمار مصرف رو به افزایش است
محمدعلی وکیلی
تاثیرگام سوم و پاداش صبر ایران
همه دستگاههای موسیقی که در محرم تجلی پیدا میکند
محرم و گونههای موسیقایی آن
«ابتکار» از عوامل تاثیرگذار بر تعریف و برداشت یک مفهوم سیاسی گزارش میدهد
«محافظهکاری» در دام تعاریف
ابزار مورد استفاده برای مقابله با سوداگری، استفاده از مالیاتهای تنظیمی است
«ابتکار» گام سوم هستهای ایران و همزمانی آن با رد بسته پیشنهادی اروپا توسط آمریکا را بررسی میکند
«ابتکار» گام سوم هستهای ایران و همزمانی آن با رد بسته پیشنهادی اروپا توسط آمریکا را بررسی میکند
رئیس قوه قضائیه:
نمیتوان «به من چه، به تو چه» را در کشور پیاده کرد
ظریف در دیدار با وزیر خارجه اندونزی:
امنیت منطقه را نمیتوان از خارج خرید
حاج علی اکبری:
ایران به مذاکره با اروپا ادامه میدهد اما با نگاه بدبینانه