روزنامه شهروند
1398/07/24
در حسرت مانا و مانی
نیره خادمی| دیروز آخرین و مهمترین آرزوی حسین دهلوی، استاد کهنهکار موسیقی ایرانی با مرگ او برای همیشه محو شد، گرچه در این سالهای اخیر نه رمقی داشت و نه یادی که از آن حرف بزند. 92سال بر او گذشت که نزدیک به نیمی از آن، در آرزوی اجرای اپرای مانا و مانی بود. دهلوی اپرای مانا و مانی را 40 سال قبل یعنی یکسال قبل از انقلاب به تقاضای یونسکو نوشته بود. قصد این بود که هدیهای از ایران برای روز جهانی کودک باشد تا هم اهمیت این روز به والدین گوشزد شود و هم کودکان را با فرهنگ کشورهای مختلف آشنا کند، اما انگار 40 سال، زمان کمی بود برای تحقق یافتن آرزویی 520 صفحهای. حسین دهلوی برای موزیسینها آدم شناختهشدهای است، اما از بخت بد، شاید آنهایی که با موسیقی آشنایی ندارند نام او را کمتر شنیده باشند. استاد محبوب و مهربان موسیقی نزدیک به 10سال مدیریت هنرستان موسیقی را برعهده داشت و حالا بسیاری از موزیسینهای بزرگ موسیقی ایرانی ازجمله حسین علیزاده، داریوش طلایی، کامبیز روشنروان، علی رهبری، شهداد روحانی آذر هاشمی، مینا افتاده، مهربانو توفیق یا انوشیروان روحانی از شاگردان زمان مدیریت او در هنرستان موسیقی هستند.
درخواست 20 ساله
سوسن اصلانی، همسر موزیسینِ حسین دهلوی حالا فقط در چند جمله کوتاه به «شهروند» از سردرد و بیرمقی خود میگوید و اینکه تمرکزی برای گفتوگو ندارد، چون از صبح در بیمارستان بوده است. اما کیوان ساکت که از 29سال قبل با حسین دهلوی ارتباط نزدیک داشته است، حرفهای بسیاری دارد. او به «شهروند» میگوید که حسین دهلوی همیشه از اپرای مانا و مانی یاد میکرد و میگفت ای کاش برآورده شود. حسین دهلوی برای این اپرا زحمت زیادی کشیده بود، اما درنهایت برای اجرای آن اما و اگر آوردند. یکی از نقشهای این اپرا را پسربچهای برعهده داشت، اما چون صدایش به صدای زنانه شبیه بود، اثر ممنوع شد و مسئولان وزارت ارشاد هیچگاه اجازه اجرای آن را ندادند. «در طول این بیستسال، بارها با وزرای ارشاد وقت صحبت کرده بود. آنها هم قولهایی برای رفع مشکل داده بودند، اما هیچکدام از قولهایشان تحقق پیدا نکرد.» دهلوی، خودش هم چند سال قبل درباره این اپرا گفته بود که آن را ویژه کودکان و نوجوانان ساخته تا در 90 دقیقه و دو بخش اجرا شود.
چهل سال تجربه موسیقایی در یک کتاب
نتیجه سالها تلاش حسین دهلوی فقط اپرای مانا و مانی نبود. او جز دغدغه شناساندن موسیقی به کودکان، دغدغه دیگری هم داشت؛ خوانش درست شعر و موسیقی در کنار هم. اهمیت بکارگیری درست هجا در موسیقی آوازی به قدری برای او زیاد بود که سرانجام در سال 79 حاصل بیش از 40سال تجربه عملی و نظری خود را در این حوزه بهعنوان کتاب «پیوند شعر و موسیقی آوازی» منتشر کرد؛ کتابی که به فاصله تنها یکسال بعد بهعنوان کتاب سال ایران برگزیده شد. کیوان ساکت درباره اهمیت این کتاب میگوید: «یکی از اتفاقاتی که باعث ماندگار شدن ترانه و آهنگها در حافظه تاریخی مردم میشود پیوند درست شعر و موسیقی است که اگر اتفاق نیفتد هیچ ترانهای سر زبان مردم نمیافتد و اگر هم بیفتد بهزودی از خاطرهها پاک میشود. تاکید مناسب بر هجا و دانستن اینکه در راستای آن، حرکت موسیقی باید بالارونده یا پایینرونده باشد در فهم و درک موسیقی تاثیر زیادی دارد.» او البته این کتاب را بهطور مستقیم نزد حسین دهلوی آموزش دیده است: «ایشان خواستند تا این کتاب را به من آموزش دهند، چون معتقد بودند راهحل آن فقط در آموزش است. چهار ماه، هفتهای یک بار به منزل ایشان رفتم، آن را با هم خواندیم و به من درس دادند. جالب اینکه هر قدر اصرار کردم هیچ وجهی را بابت آموزش این کتاب از من قبول نکردند. استاد تاکید زیادی روی هجاها داشت و درواقع پیوند موسیقی و شعر برایش خیلی مهم بود. میگفت واژهها باید درست بیان شود تا به شعر و موسیقی آسیبی وارد نشود و درواقع آن را شرطی برای ماندن در حافظه تاریخی موسیقی میدانست.» او معتقد است که ساختههای حسین دهلوی به خوبی این ویژگی را در خود داشتند.
در عین رعایت قوانین موسیقی غربی
از ویژگیهای موسیقی ایرانی استفاده میکرد
حسین دهلوی موسیقی را از کودکی نزد پدرش آموخته بود، اما در سالهای بعد برای آموختن ویولن نزد ابوالحسن صبا رفت. آهنگسازی را نزد توماس کریستین داوید یاد گرفت و سال ۱۳۳۹ هم در این رشته از هنرستان عالی موسیقی فارغالتحصیل شد. پس از فوت ابوالحسن صبا به مدت 10سال رهبری ارکستر شماره یک اداره هنرهای زیبا را برعهده داشت. همزمان با تدریس در هنرستان موسیقی مدیر این مجموعه هم به مدت 9سال بود. «بیژن و منیژه»، «سبکبال»، اپرای «خسرو و شیرین» و «فروغ عشق» از مهمترین آثار این استاد کهنهکار موسیقی است. کیوان ساکت درباره تأثیرش بر موسیقی ایرانی توضیح میدهد: «زحمت زیادی در رشتههای مختلف آهنگسازی، نوشتن برای ارکستر، تربیت شاگردان، ایجاد نظم، تعهد و آموزش تعهد کشید. یکی از ویژگیهای ایشان در زمینه آهنگسازی در اپرا و ارکسترال این بود که در عین رعایت قوانین و تئوریهای موسیقی غربی از ویژگیهای موسیقی ایرانی هم استفاده میکرد که در همه آثارشان آشکار بود. هرگز از هویت موسیقی ایرانی دور نشد و آهنگهایش حال و هوا و رنگ موسیقی ایرانی داشت. خیلی از موسیقیدانان، آثار ارکسترال را در گامها و نتهای ایرانی ساختهاند، اما این ویژگی های ایرانی را ندارند. بیژن و منیژه که براساس داستان شاهنامه توسط ایشان نوشته شده بود یکی از باارزشترین آثار ارکسترال ایشان است. اینها نشاندهنده درک عمیق او از موسیقی ایرانی است. البته او همه آثارش را دوست داشت و میگفت همه آنها مثل فرزندانم هستند.»
جعبه خالی از سکهها را در دستان استاد گذاشتند
در این سالها، بیمهریهای زیادی در حق حسین دهلوی شد، ولی گلایهای نکرد. همین حالا هم سوسن اصلانی، همسر او خیلی تمایل ندارد از سختیها و ماجرای جعبه خالی از سکهها که در جریان جشنواره فجر گرفت بگوید، اما کیوان ساکت، ماجرا را اینطور روایت میکند: حدود بیستسال قبل در مراسم اختتامیه جشنواره موسیقی فجر قرار بود از حسین دهلوی بهعنوان یکی از برگزیدگان تقدیر شود. جایزه این بخش 10سکه طلا بود، اما قبل از اعلام آن، به من اطلاع دادند که نتوانستهاند جایزه را تهیه کنند. میخواستند جعبه خالی هدیه را به ایشان بدهند تا بعد از پایان مراسم آن را تهیه و پرداخت کنند. گفتند به ایشان بگویید جعبه را باز نکنند. استاد دهلوی ناراحت شد، اما گفت اشکالی ندارد. بعد از دهه فجر زمان گذشت و پیگیریها برای دریافت جایزه نتیجه نداد تا اینکهسال گذشته با پیگیریهای من و مانی جعفرزاده رقم ناچیزی به خانواده ایشان داده شد.» او از مسئولان وزارت ارشاد و دفتر موسیقی خواست که این تعهد را برای خانواده حسین دهلوی عملی کنند.
حسین دهلوی این سالهای آخر به بیماری ریوی و فراموشی مبتلا شده بود و صبح روز سهشنبه در بیمارستان از دنیا رفت. سوسن اصلانی میگوید به دلیل تعطیلات، مراسم تشییع او یکشنبه صبح از مقابل تالار وحدت برگزار میشود. دلنوشته حسین علیزاده در غم درگذشت حسین دهلوی
باید سرپا ایستاد...
حسین علیزاده درباره درگذشت استاد حسین دهلوی نوشت که «باید به احترام بزرگی حسین دهلوی سراپا ایستاد و نغمههایش را شنید، او به بزرگی هنر و به بزرگی یک معلم بود». بعد از انتشار خبر درگذشت استاد حسین دهلوی، حسین علیزاده آهنگساز و نوازنده صاحبنام موسیقی کشورمان متنی را در اختیار رسانهها قرار داد. در متن حسین علیزاده آمده است: «حسین دهلوی، به بزرگی هنر و به بزرگی یک معلم. باید سراپا ایستاد به احترامش، باید سراپا ایستاد و شنید نغمههایش. باید سراپا ایستاد و به دور دست تاریخ نگاه کرد دستانی سر به آسمان و زمین در حرکتاند، تا آهنگ غرور و عشق بیامیزند. باید ایستاده شنید، باید ایستاده نواخت و باید ایستاده ایستاد تا زخم هجرانش نشکند دلهای افراشته را....»
پربازدیدترینهای روزنامه ها
سایر اخبار این روزنامه
سکان آسمان در دست زنان
نیمهپنهان اقتصاد زنانه
سه هفته از مهر بدون کتاب گذشت
پیمانکار برق و ورزشگاه آزادی مقصران مرگ عماد
آرزوهایی که ترامپ بر باد داد
در حسرت مانا و مانی
در ایران سوء تغذیه وجود ندارد
رودست به قاچاقچیان موبایل چمدانی
جراحی زیبایی زیر تیغ قانون
حضور پررنگ سیاست در فوتبال
بساط میلیاردی خریدوفروش مجوز
قرار نبود برند یک فرد را دنبال کنم، قرار بود برند ایران را دنبال کنم
چونکه صد آمد نود هم پیش ماست