روزنامه ابتکار
1398/10/21
چرا ادبیات معاصر ایران در دیگر کشورها چندان مطرح نمیشوند؟ رد کمرنگ ادبیات ایرانی در کتابفروشیهای جهان
گروه فرهنگ و هنر - ادبیات ایران تنها غزلیات حافظ و شاهنامه و رباعیات خیام نیست. ادبیات معاصر ایران هم در این سالها شاهکارهای ادبی گوناگونی به خود دیده است، از کلیدر بگیریم تا آثار بزرگ علوی و دیگر نویسندگان نامدار سرزمینمان، اما چرا این آثار کمتر به زبانهای غیرفارسی ترجمه شدهاند؟ آیا ادبیات معاصر ایران طرفیت جهانی شدن ندارد یا عوامل دیگری در این اتفاق دخیلاند؟اگر سری به کتابفروشیها بزنید، انبوهی از آثار ترجمهشده از دیگر زبانهای دنیا به فارسی را خواهید دید، ادبیات آمریکای لاتین، اروپا، روسیه و... اما آیا در ویترین کتابفروشی دیگر کشورها هم ادبیات ایرانی یافت میشود؟ گرچه آثار حافظ، سعدی، مولانا، فردوسی و دیگر قدمای ادبیات ایران بارها و بارها به زبانهای مختلف دنیا ترجمه شدهاند، اما سهم ادبیات معاصر در این میان چقدر است؟
از بعد از دوران مشروطه، ادبیات معاصر شاهکارهای متعددی را به خود دیده است، البته در چند دهه اخیر ادبیات معاصر با شرایطی روبهرو شده که شاید بتوان از آن به عنوان رکود نام برد. اما در همین شرایط هم هستند آثاری که نمره قابل قبولی از نگاه کارشناسان به خود اختصاص دهند. ولی چرا این آثار که آثار قابل تاملی هم هستند کمتر به زبانهای دیگر ترجمه شدهاند؟ پیمان خاکسار، مترجم، با بیان اینکه ما متولی این کار نیستیم گفته است: متولی این کار کشور تولیدکننده ادبیات نیست؛ بلکه کشورهای دیگر هستند چون اینکه کسی از زبان مادری خودش به زبان دیگری که زبان مادریاش نیست، ترجمه کند غلط است. در واقع زبانی که مترجم از آن ترجمه میکند باید زبان دومش باشد. اینکه در ایران چند نفر تصمیم بگیرند تا آثار ادبی فارسی را به زبانهای دیگر ترجمه کنند، اصلا درست نیست.
او با اشاره به اینکه آثار ایرانی باید در دنیا مطرح شوند و توجه مترجمها را به خود جلب کنند تا آنها تصمیم به ترجمه این آثار بگیرند، گفت: اگر بنا به سفارش دادن ترجمه آثار فارسی به کشورهای دیگر باشد، نتیجه این است که در حد صد نسخه چاپ میشود و نه کسی آنها را میخرد و نه میخواند. ادبیات ما ادبیاتی نیست که بتواند مخاطبان کشورهای دیگر را به خود جلب کند. تیراژ پرفروشترین کتابهای ادبیات ما در کشور خودمان به ۱۰هزار نسخه نمیرسد، درحالیکه هم به زبان خودمان است و هم راجع به مسائل خودمان صحبت میکند. وقتی در ایران کسی اینها را نمیخواند، کجای دنیا میخواهند آنها را بخوانند و اصلا برای چه بخوانند؟
این مترجم معتقد است ضعف آثار ادبی، علت نداشتن مخاطب است. او افزود: وقتی میشود آثار ادبی بزرگ دنیا را خواند برای چرا باید اینها را خواند؟ این آثار وقتی در کشوری که نوشته میشود مخاطب ندارد، میخواهد در فرانسه مخاطب داشته باشد؟ چرا باید مخاطب داشته باشد؟! اصلا مترجم فرانسوی هم سراغ این آثار نمیآید؛ چون میداند مخاطب ندارند. برخی آثار نخبهپسند کممخاطب وجود دارد که به زبان کشوری چاپ میشود و عدهای آنها را میخوانند یا نمیخوانند، اما به هر حال آن آثار کمتر ترجمه میشوند، حتی اگر آن کشور تولیدکننده جدی ادبیات باشد. اما گاهی همان کتابهایی هم که در کشور خودشان مخاطب خاص دارند، وقتی در ایران ترجمه میشوند، کسی آنها را نمیخواند.
غبرایی، مترجم، اما میگوید باید برای این کار نیروی متخصص تربیت شود. او معتقد است: یا ما نباید آثار خودمان را به زبان دیگران ترجمه کنیم یا اگر هم این کار را انجام میدهیم، باید عدهای برای این کار تربیت شوند و برای آن نیازمند دانشکده تخصصی و کار طولانی هستیم. حداقل میتوانیم از تجربیات کشورهای همسایه مثل ترکیه و کشورهای عربی استفاده کنیم و اگر امکانش هست از آنها الگوبرداری کنیم، ترجمه آثار فارسی به زبانهای دیگر سر و پا نقص دارد؛ چون ما اصلا در این زمینه کار نکردهایم.
اصغر رستگار، مترجمی دیگر درباره نمونههای ناموفق در این زمینه گفت: دو مورد از این موارد را دیدهام که توسط مترجمهای خارجی ترجمه شده بود و اصلا خوب نبود مثلا «بوف کور» صادق هدایت توسط یک مترجم فرانسوی ترجمه شده بود اما تا آنج که من توانستم آن را با نمونه اصلی کتاب مقایسه کنم، دیدم که اصلا رساننده آنچه هدایت میخواست بگوید، نبود. چون در این آثار جنبههای بومی و محلی بارز است. البته شاید هم چون من ایرانی هستم از آن ترجمه خوشم نیامده است.
او افزود: شاید من هم وقتی کتابی از یک نویسنده انگلیسی یا آمریکایی ترجمه کرده باشم، یک انگلیسی زبان که فارسی بداند از آن خوشش نیاید، چون او چیزهایی را میفهمد که چون من در آن کشور و آن فرهنگ زندگی نکردهام نمیتوانم بفهمم، اینها چیزهایی است که خیلی مهم است و مترجمانی که دست به ترجمه آثار میزنند متاسفانه اغلب در آن فرهنگ زندگی نکردهاند، مگر آنکه مترجم در هر دو فرهنگ زندگی کرده باشد و با آنها آشنا باشد تا بتواند روح متن را خیلی خوب درک کند.
اما آیا جوایز ادبی میتواند مشوقی برای خوانندگان باشد؟ آیا داشتن یک جایزه ادبی ملاک خوبی برای ترجمه آن خواهد بود؟ خاکسار در اینباره گفته است: جوایز مهم ادبی مثل «اسکار» میمانند؛ وقتی یک فیلم کاندیدا یا برنده جایزه «اسکار» میشود، آدم کنجکاو میشود که آن را ببیند. کتابهایی را که در جوایز مهم کاندیدا یا برنده میشوند باید بخواند چون یک گروه تخصصی نشستهاند و تصمیم گرفتهاند و اینها را انتخاب کردهاند و این برای من به عنوان مخاطب ایرانی یک غربال است.
غبرایی اما معتقد است نتایج جوایز ادبی جهان و لیست آثار پرفروش کشورها حتما برای مترجم معیار هستند اما تنها معیار نیستند. او گفت: رمان در وهله اول باید برای من عناصری داشته باشد که من خودم را در آن حاضر ببینم، نه در همه کتاب اما در بخش یا قسمتهایی از آن باید خودم، درونیات، تمایلات و نگاهم به هستی را دربر داشته باشد تا به سراغش بروم. عملا من اینجوری تربیت شدهام و از دوران جوانی تا امروز سعی کردهام همین را دنبال کنم. احتمال میدهم اثری که من را جذب میکند، عدهای را هم مثل من جذب کند و برایشان جالب باشد. اما نمیگویم که اصلا سراغ آثار معروف نمیروم، در لیست آثارم برندگان جایزه نوبل حداقل به تعداد انگشتان دو دست میرسند و سراغ آنها هم رفتهام، اما مخاطبان رمانها در غرب با ایران فرق میکنند و در بسیاری از موارد در آنجا کتابی جلب توجه میکند اما در اینجا با استقبال روبهرو نمیشود.
رستگار نظری کاملا متفاوت دارد. او درباره علت این تفاوت گفته است: برای ترجمه آثار ادبی، نتایج جوایز ادبی و فهرست آثار پرفروش کشورها را معیار نمیدانم و علتش هم این است که اینها بیشتر جنبه بازاری دارند و ملاک توجه به اینها فروش و تیراژ است، اما هیچکدام برای من ملاک و معیار نیستند. حتی اگر اثری تالیفی از خودم پرفروش شود این را دلیل بر محتوای بالای کتاب نمیدانم. فرقی نمیکند که کتاب برای چه کسی باشد، باید محتوای کتاب را خواند و بعد دربارهاش قضاوت کرد. تیراژ یا فروش کتاب و جایزه معیار نیست؛ چون مسائل مختلفی در آنها دخالت دارد.
پربازدیدترینهای روزنامه ها
سایر اخبار این روزنامه
سردی هوا کارتنخوابها را راهی گرمخانهها کرد
کارتنخوابها در آغوش زمستان
محمدعلی وکیلی
وحدت زیر تابوت
چرا ادبیات معاصر ایران در دیگر کشورها چندان مطرح نمیشوند؟
رد کمرنگ ادبیات ایرانی در کتابفروشیهای جهان
«ابتکار» از شروط لازم برای خصوصیسازی خودروسازان گزارش میدهد
واگذاریهای غیراصولی
چه کسانی از کاهش شاخص ضرر کردند؟
نفع بالای خریداران سهام از بازار
شورای نگهبان نتایج بررسی صلاحیت نامزدها را امروز اعلام میکند
زنگ آغاز انتخابات
کشورهای اروپایی به درخواست ترامپ چه پاسخی دادند؟
نه به خروج از برجام
با صدور پیامی انجام شد
قدردانی سپاه پاسداران از ملت ایران و عراق
درخواست عادل عبدالمهدی از پمپئو
نمایندگان خود را برای خروج امن به عراق بفرستید
ظریف خطاب به شورای امنیت:
اقدام ایران بر اساس ماده 51 منشور سازمان ملل بود
وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد
جزئیات جدید تحریمهای آمریکا علیه ایران
صلحبانان کذایی کاخ سفید