قابهای ماندگار
[ شهروند ] درحالیکه در صفحه هنری شماره گذشته «شهروند»، فرجام تنها فیلم سینمایی ایرانی را که زندگی امام خمینی (ره) را دستمایه روایت داستان خود قرار داده به مرور نشسته و تلاش کردیم پرده از رازهایی که باعث بلاتکلیفی فیلم «فرزند صبح» شده است، برداریم؛ اشاره به این موضوع میتواند طعنهآمیز باشد که در چهل و شش سالی که از آغاز انقلاب اسلامی میگذرد، دهها- و با احتساب مستندهای کوتاه تلویزیونی: صدها- فیلم مستند با همان موضوع، یعنی درباره زندگی یا بخشها و افرادی از زندگی امام خمینی جلوی دوربین رفته، بدون اینکه این آثار درصدی از مشکلات و معضلات آن تنها فیلم داستانی ایرانی را وارد فضای رسانهای این مرز و بوم کرده باشند. بهعبارت بهتر و حتی فارغ از حواشی و جنجالهایی که فیلم «فرزند صبح» به بار آورده و آن انبوه مستندهای قدرتمند قدرنادیده نه، اما کتمان نمیتوان کرد که در ازای تنها یک فیلم سینمایی درباره بخشی از زندگی امام خمینی (ره)، سینمای مستند و بهعبارتی بهتر، دهها مستندساز ایرانی و خارجی کارنامه بهمراتب پربارتری داشتهاند و توانستهاند دهها پرتره ماندگار از شخصیت امام- بهعنوان یکی از برجستهترین شخصیتهای قرن گذشته- یا درباره مسائل و رویدادهایی مانند انقلاب و حتی ارتحال امام- که هر دو از بزرگترین رویدادهای قرن گذشته بودهاند- جلوی دوربین برده و هر کدام در حد توان و استعداد خود گوشههایی از زندگی و منظومه فکری این رهبر بزرگ و فعالیتهایش را قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به تصویر بکشند.
این مطلب میکوشد مروری کوتاه و گذرا داشته باشد بر مستندهایی که درباره امام خمینی ساخته شدهاند...
تشییع بزرگ
شاید بتوان گفت معروفترین تصاویری که از روز ارتحال امام در تلویزیون به نمایش درآمده و در یاد و خاطره مخاطبان جایگاه ویژهای دارند، برگرفته از این مستند هستند: تصاویری از جمعیت میلیونی حاضر در مراسم تشییع امام خمینی، دهها هلیکوپتری که در روز تشییع پیکر امام در آسمان تهران پرواز میکنند، تصاویری ناب و گاه آخرالزمانی از اتفاقی که کشوری را عزادار کرده؛ که تقریبا همه از تصاویری هستند که نخستین بار در مستند «تشییع بزرگ» به کارگردانی مصطفی فتاحی به نمایش درآمد و حالا همهساله در حوالی سالروز ارتحال در شبکههای مجازی دست بهدست میشوند.مستند «تشییع بزرگ» روایتی متفاوت از حضور پرشور مردم در بزرگترین بدرقه تاریخ در روز پرحادثه تشییع و خاکسپاری پیکر حضرت امام خمینی (ره) است. روزی که هجوم و حضور میلیونی جمعیت باعث وقوع اتفاقات بسیاری شد و بهعنوان مثال، مشکلاتی را برای کامیون حامل پیکر امام بهوجود آورد، تا جایی که هلیکوپترها وارد میدان شده و پیکر امام را به بهشت زهرا(س) منتقل کردند. تصاویر تاریخی ماندگاری چون انتقال پیکر امام خمینی از کامیون به هلیکوپتر اولبار در این فیلم به نمایش درآمده است...
آفتاب و عشق
«آفتاب و عشق» ساخته جواد شمقدری دیگر مستندی است که آخرین روزهای حیات امام خمینی و مراسم تشییع میلیونی او را به تصویر کشیده است. این فیلم با نمایش سکانسهایی از آخرین روزهای حیات امام خمینی (ره) و بعد از آن هم شهری که در رفتن امام عزادارند؛ شاید در زمان خود تنها بهدنبال ارائه یک گزارش خبری ساده بوده باشد، اما امروزهروز تکتک تصاویرش را- که شمقدری بهعنوان یکی از اعضای تیمهای تصویربرداری از مراسم ارتحال امام خمینی ضبط و ثبت کرده- میتوان بهعنوان یک سند تاریخی از مردمی سوگوار قلمداد کرد که برای وداعی شورانگیز و عظیم آمدهاند. سیل جمعیت، شهر سیاهپوش و زنان و مردانی که در کوچه و خیابان عزاداری میکنند بخش مهمی از روایت این مستند را تشکیل داده است.
بانو قدس ایران و احمد
شاید بتوان گفت «بانو قدس ایران» یکی از بهترین مستندهای کارنامه مصطفی رزاق کریمی است که تحقیقات بسیاری درباره زندگی امام خمینی داشته و بهخصوص دو مستند درباره اطرافیان بسیار نزدیک امام خمینی، یعنی همسر و فرزندشان ساخته است.
مستند «بانو قدس ایران» تلاش مصطفی رزاق کریمی برای نگاه به زندگی بنیانگذار انقلاب اسلامی از دریچه نگاه بانو خدیجه ثقفی، همسر امام خمینی و یکی از افراد بسیار نزدیک به ایشان است. یک داستان عاشقانه پرشور بین مردی انقلابی که پس از هزاران سال سلطنت را در ایران برهم زد با یک بانوی باسواد از یک خانواده قاجاری و مرفه که تا 16سالگی فرانسه خوانده بود و حتی خانوادهاش قرار بود او را برای بقیه زندگی به فرانسه بفرستند، اما تقدیر اینگونه بود که با امام ازدواج کند.
دیگر مستندی که رزاق کریمی درباره نزدیکان امام ساخته؛ «احمد» نام دارد. پرترهای از فرزند امام، حاج سیداحمد خمینی، که از نخستین روزهای تبعید تا ثانیههای پایانی عمر امام لحظه به لحظه کنار او بود و حرفهای ناگفته زیادی از حضور در کنار ایشان دارد. این مستند که در آن شخصیتهای زیادی درباره سیداحمد خمینی (و البته در زیرمتن فیلم، درباره امام) سخن گفتهاند؛ در دقایق ابتدایی خود مروری بر زندگی شخصی سیداحمد خمینی دارد، اما آرام آرام وارد اتفاقات مهم زندگی وی که نشأت گرفته از فراز و نشیبهای انقلاب اسلامی است، میشود و اتفاقات سیاسی بعد از پیروزی انقلاب از قبیل ماجرای عزل بنیصدر، تسخیر لانه جاسوسی، پایان جنگ و پذیرش قطعنامه 598از سوی امام خمینی را مورد اشاره قرار میدهد.
در ادبیات سینمایی ایران از این دو فیلم بهعنوان مهمترین آثار سینمای مستند ایران درباره امام خمینی (ره) نام برده شده است.
مسیحا نفس
یکی از جذابترین مستندها درباره امام روایت یک عکاس فرانسوی از این چهره تاریخساز است- که نشان میدهد امام خمینی نهتنها برای مستندسازان ایرانی بلکه برای خارجیها هم شخصیتی جذاب و کاریزماتیک به شمار میرود. این عکاس فرانسوی کسی نیست مگر میشل ستبون که مستند «مسیحا نفس» را درباره امام خمینی ساخته است.
مستند «مسیحا نفس» روایت خاطرات میشل ستبون از همراهی امام خمینی (ره) از نوفل لوشاتو تا هنگام ورود به ایران در بهمن ماه 1357است. یکی از مزایای این فیلم نمایش عکسهایی ناب و متفاوت از پیروزی انقلاب اسلامی است که همگی توسط این عکاس ثبت و ضبط شدهاند.
دیگر قابهای ماندگار
اینها البته تمام مستندهایی نیستند که درباره امام خمینی جلوی دوربین رفتهاند و مستندهای دیگری مانند «روحالله»، «قابهای ماندگار»، «ملاقات در مدار بسته»، «رازهای جماران» و «شکوفههای زمستان» نیز چنین موضوعی را در کانون روایت خود قرار دادهاند.
مستند 10قسمتی «روحالله» محصول شبکه تلویزیونی المنار به کارگردانی محمد دبوق، روایت جامعی است از زندگی امام خمینی (ره) از ولادت تا وفات. یکی از مهمترین و کاملترین مستندهایی که زندگی امام را از دریچه گفتوگو با بیش از 60شخصیت بینالمللی در قاب تصویر ثبت کرده است.
مستند کوتاه «قابهای ماندگار» به کارگردانی حسین همایونفر، راوی صحبتهای علی کاوه- از عکاسان شناختهشده کشور که عکس معروف امام روی اسکناسهای 10000ریالی را گرفته- درباره تجربه عکاسی از امام است. این عکاس در این مستند درباره عکس تاریخی شناسنامه حضرت امام و البته عکاسی از مراسم تشیع جنازه ایشان صحبت میکند.
«روایتی از ملاقات در مدار بسته» به کارگردانی امیرحسین خلیلزاده و مهدی جوزایی نیز در مدت زمان 27دقیقه تصاویری نادیده از روزهای پایانی عمر امام راحل را در بیمارستان نمایش میدهد. این مستند از نگاه تصاویر دوربین مدار بسته اتاق امام (ره) در بیمارستان روایت میشود.
«پونز» مجموعه مستندی است به کارگردانی پدرام بهرامی در مورد چهرههای سیاسی و انقلابهای مهم تاریخ که یک قسمت از آن نیز به زندگی حضرت امام خمینی (ره) پرداخته است.
مجموعه چهار قسمتی «رازهای جماران» نیز روایت زندگی امام خمینی (ره) و مناسبات سیاسی و فردی ایشان از زبان محافظان بیت امام (ره) است.
و در نهایت میرسیم به مستند «شکوفههای زمستان» به کارگردانی تورج کلانتری درباره هنر انقلاب و شکلگیری نخستین حلقههای هنری در مورد مضامین انقلابی در دهه 50؛ این مستند روایتی متفاوت را از نخستین گروههای هنری انقلاب در دهه پنجاه شمسی بیان و تاریخچه شکلگیری و فعالیتهای مسجد جوادالائمه(ع) تهران را به تصویر میکشد- که همواره در تمام سالهای پیرامون انقلاب به مسئله فرهنگ و هنر بهعنوان ابزار تربیت انسان پرداخته است.
از نگاه کارشناس
زیباترین سکانس درباره امام
[امیر یعقوبی، کارشناس و استاد دانشگاه] با اینکه با قالبها و فضاهای متنوع برنامهسازی سراغ ساخت مستندها و آثار مختلف درباره امام خمینی (ره) میتوان رفت؛ اما طبیعتاً فراگیرترین مدیوم هنری، سینما و تلویزیون است که همواره مخاطبان زیادی را به همراه دارد. در این زمینه آثار متعددی با موضوع امام راحل (ره) و انقلاب اسلامی تولید شده است که هر کدام در زمان خود تأثیرات زیادی به همراه داشته است. البته در عرصه هنرهای نمایشی هم شاهد آثار درخشانی بودهایم.اما درباره فیلم و سریالهایی که مستقیم یا غیرمستقیم سراغ امام راحل رفتهاند؛ میتوان فیلمهایی چون «فرزند صبح»، «صنوبر» یا سریالهایی مثل «معمای شاه»، «آفتاب و زمین»، «روحالله» و «سالهای حادثه» را مثال زد- که هر کدام مخاطبانی نیز داشتهاند. اما برای من یکی از زیباترین سکانسهای تاریخ سینمای ایران بعد از انقلاب، سکانس گریه گردن علی دهکردی به هنگام دیدن تشییع امام راحل است که تأثیر عاطفی زیادی بر مخاطب میگذارد و نشان میدهد که پرداخت به این موضوع از زاویهای غیرمستقیم میتواند تأثیرات بیشتری داشته باشد و بهتر در حافظه جمعی ما حک و ماندگار شود!
از نگاه مدیران فرهنگی
ظرفیتهای مختلف نیمه خرداد
[محمد خراسانیزاده مدیرکل هنرهای تجسمی] سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره) امسال رنگ و بوی دیگری دارد، چرا که یکی از یاران راستین حضرت امام (ره) رئیسجمهور محبوب ما به شهادت رسیدند و از طرف دیگر در آستانه انتخاب تازهای هستیم و مردم ایران باید با انتخاب شایسته خود تلاش کنند تا مسیر عدالتگستری دولت آقای رئیسی در بالاترین سطح ممکن تداوم پیدا کند، لذا امسال ماجرای ۱۴ خرداد و نیمه خرداد، حال و هوای متفاوتی دارد. در بسیاری از استانها برنامهریزیهای خوبی صورت گرفته و رویدادهایی برای خلق آثار هنری برگزار میشود. در تهران نیز رویدادی برای خلق اثر در داخل حرم حضرت امام (ره) یا در فضای نزدیک به حرم در نیمه خرداد در حال برگزاری است. برنامههای بسیاری از این دست در دست اقدام است که ذکرشان در این مقال نمیگنجد. خط مشترک و موضوع همه این رویدادها، مسئله نگاه مردمی امام خمینی (ره) و شهدای عرصه خدمت و نقشآفرینی مردم در سرنوشتشان در انتخابات پیش رو خواهد بود و امیدوارم که مردم درخشانتر از همیشه در این رویداد حضور داشته باشند.