گروه صنعت و تجارت: ایران در آستانه یک بحران خاموش ایستاده است؛ بحرانی که نه در خیابان‌ها فریاد می‌زند و نه در رسانه‌ها تیتر اول می‌شود، اما آرام‌آرام شریان‌های حیاتی اقتصاد کشور را می‌خشکاند. متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی ایران تنها حدود ۳۷۰ تا ۳۸۰ دلار است؛ رقمی که در مقایسه با میانگین جهانی، یک سقوط آزاد محسوب می‌شود. این یعنی ما مواد اولیه را با کمترین فرآوری و ارزش افزوده به بازارهای خارجی می‌فرستیم و دیگران همان مواد را چندین برابر قیمت به جهان عرضه می‌کنند. نتیجه آن است که ایران، به جای آنکه صادرکننده قدرت و فناوری باشد، به تأمین‌کننده ارزان‌قیمت مواد خام برای صنایع دیگر کشورها تبدیل شده است؛ وضعیتی که نه تنها درآمدهای ارزی را کاهش داده، بلکه فرصت‌های شغلی و رفاه اجتماعی را نیز از بین برده است.
به گزارش «تجارت»، این روند، اگر ادامه یابد، می‌تواند آینده اقتصاد ایران را به گروگان خام‌فروشی بسپارد. تحریم‌ها، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، هزینه‌های بالای مبادله و نبود سیاست صنعتی منسجم، همه دست به دست هم داده‌اند تا صادرات ایران در پایین‌ترین سطح ارزش جهانی باقی بماند. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر زنجیره تولید کامل نشود و صنایع پایین‌دستی توسعه نیابند، کشور همچنان در دام وابستگی به قیمت‌های جهانی و نوسانات بازارهای خارجی گرفتار خواهد بود. این یعنی هر شوک بیرونی می‌تواند اقتصاد ایران را بلرزاند و هر افت قیمت جهانی، هزاران میلیارد تومان از درآمدهای ملی را نابود کند. خام‌فروشی، در ظاهر یک راه ساده برای کسب ارز است، اما در واقع چوب حراجی است که بر پیکر تجارت خارجی ایران زده شده و آینده‌ای پرخطر را نوید می‌دهد.
آمار نگران‌کننده صادرات ایران
صادرات ایران در سال‌های اخیر تصویری نگران‌کننده از وضعیت تجارت خارجی کشور ترسیم کرده است. بر اساس داده‌های رسمی، مجموع صادرات ایران در سال گذشته حدود ۵۷ تا ۵۸ میلیارد دلار بوده، اما ترکیب این صادرات نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از آن به کالاهای خام یا نیمه‌خام اختصاص دارد. نفت خام، میعانات گازی، محصولات پایه پتروشیمی، سنگ‌آهن و فلزات فرآوری‌نشده، ستون اصلی سبد صادراتی ایران را تشکیل می‌دهند؛ کالاهایی که ارزش افزوده اندکی دارند و عملاً ایران را در جایگاه تأمین‌کننده مواد اولیه برای صنایع دیگر کشورها قرار داده‌اند. این وضعیت موجب شده متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی ایران تنها حدود ۳۷۰ تا ۳۸۰ دلار باشد؛ رقمی که در مقایسه با میانگین جهانی، فاصله‌ای عمیق و هشداردهنده را نشان می‌دهد. این ترکیب صادراتی نه‌تنها بیانگر ضعف در توسعه صنایع پایین‌دستی و تکمیلی است، بلکه نشان می‌دهد ایران همچنان گرفتار چرخه خام‌فروشی است؛ چرخه‌ای که فرصت‌های ارزآوری و اشتغال پایدار را از اقتصاد کشور گرفته است. در حالی که بسیاری از کشورها با سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری و تولید محصولات نهایی توانسته‌اند ارزش صادرات خود را چندین برابر افزایش دهند، ایران همچنان مواد اولیه را بدون فرآوری کافی صادر می‌کند. نتیجه آن، کاهش قدرت رقابت در بازارهای جهانی و وابستگی شدید به نوسانات قیمت‌های جهانی است؛ وابستگی‌ای که هر افت قیمت می‌تواند میلیاردها دلار از درآمدهای ارزی کشور را نابود کند.