تجاوز نظامی آمریکا به ونزوئلا
گروه سیاسی: اقدام نظامی آمریکا علیه ونزوئلا و عملیات ویژهای که به دستگیری نیکولاس مادورو رئیسجمهور این کشور منجر شد، موجی از محکومیتهای جهانی را برانگیخته و بسیاری از تحلیلگران آن را اقدامی آشکارا متجاوزانه، خلاف قوانین بینالمللی و نقض صریح اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها توصیف کردهاند. ورود نیروهای ویژه آمریکا به خاک یک کشور مستقل بدون مجوز شورای امنیت، نهتنها نظم بینالمللی را با چالش جدی روبهرو کرده، بلکه بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که تا چه اندازه قدرتهای بزرگ میتوانند خارج از چارچوب حقوق بینالملل دست به اقدام نظامی بزنند. بسیاری از دولتها و نهادهای حقوقی هشدار دادهاند که این عملیات، اگر بدون پاسخ حقوقی و سیاسی رها شود، میتواند به الگویی خطرناک برای مداخلات آینده تبدیل شود. به گزارش «تجارت»، در حالی که تا لحظه تنظیم این گزارش، هنوز ابعاد کامل عملیات روشن نشده، منابع آمریکایی و ونزوئلایی گزارش دادهاند که نیروهای ویژه آمریکا بامداد دیروز با ورود به کاراکاس، مادورو را در محل اقامت ریاستجمهوری بازداشت کردهاند. همزمان، وزارت دادگستری آمریکا اعلام کرده که کیفرخواستی علیه مادورو و همسرش در دادگاه فدرال نیویورک صادر شده است. در کاراکاس، خیابانها در وضعیت فوقالعاده قرار دارند و مقامات باقیمانده دولت ونزوئلا اعلام کردهاند که «مقاومت سازمانیافته» را آغاز خواهند کرد. جهان در شوک است و واکنشها از آمریکای لاتین تا اروپا و آسیا ادامه دارد.
جزئیات حمله آمریکا، ادعاهای ترامپ و صدور کیفرخواست در نیویورک
بهگفته منابع آمریکایی، عملیات ویژه علیه ونزوئلا ساعت ۳ بامداد دیروز به وقت کاراکاس آغاز شد. نیروهای «دلتا فورس» و «نیروی دریایی SEAL» با پشتیبانی پهپادهای شناسایی وارد حریم هوایی ونزوئلا شدند و در سه نقطه حساس -کاخ میرافلورس، وزارت دفاع و پایگاه هوایی لاکارلوتا- فرود آمدند. این عملیات که از سوی پنتاگون «عملیات ثبات دموکراتیک» نام گرفته، در کمتر از دو ساعت به بازداشت مادورو منجر شد. منابع محلی گزارش دادهاند که درگیریهای پراکندهای میان نیروهای گارد ریاستجمهوری و نیروهای آمریکایی رخ داده، اما مقاومت سازمانیافتهای شکل نگرفته است. دونالد ترامپ در نخستین سخنرانی پس از عملیات، اعلام کرد که «مادورو اکنون در بازداشت آمریکاست و بهزودی در دادگاه فدرال پاسخگو خواهد بود». او مدعی شد که این عملیات «برای حمایت از مردم ونزوئلا» انجام شده و «سالها فساد، سرکوب و جنایت» باید پایان مییافت. ترامپ گفت: «ما به وعده خود عمل کردیم. مادورو دیگر تهدیدی برای منطقه نیست.»
همزمان، وزارت دادگستری آمریکا اعلام کرد که دادگاه فدرال نیویورک کیفرخواستی علیه مادورو و همسرش سیلیا فلورس صادر کرده است. در این کیفرخواست، اتهاماتی از جمله «قاچاق مواد مخدر»، «پولشویی»، «فساد گسترده» و «نقض حقوق بشر» مطرح شده است. دادستان کل آمریکا گفت که «سالها شواهد جمعآوری شده بود و اکنون زمان پاسخگویی فرا رسیده است.» وزیر امور خارجه آمریکا نیز در کنفرانسی خبری اعلام کرد که «این عملیات در چارچوب دفاع از دموکراسی و امنیت منطقهای» انجام شده است. او مدعی شد که «مادورو نه یک رئیسجمهور مشروع، بلکه یک دیکتاتور جنایتکار» بوده و آمریکا «برای حمایت از مردم ونزوئلا اقدام کرده است». او همچنین گفت که «کشورهای منطقه از این اقدام حمایت خواهند کرد» ادعایی که بلافاصله با واکنشهای تند در آمریکای لاتین روبهرو شد.
تاکید مقامهای دولت ونزوئلا به ادامه مقاومت
در کاراکاس، پس از انتشار خبر دستگیری مادورو، معاون رئیسجمهور ونزوئلا در یک پیام تلویزیونی اعلام کرد که «این حمله، تجاوز آشکار به حاکمیت ملی ماست و ما تسلیم نخواهیم شد». او گفت که «مادورو رئیسجمهور قانونی ونزوئلاست و بازداشت او ربایش بینالمللی است.» وزیر کشور ونزوئلا نیز در بیانیهای اعلام کرد که «نیروهای امنیتی در سراسر کشور در حالت آمادهباش کامل قرار دارند» و افزود که «مردم باید آرامش خود را حفظ کنند، اما آماده دفاع از کشور باشند». او گفت که «آمریکا تصور میکند با بازداشت یک نفر میتواند یک ملت را تسلیم کند، اما اشتباه میکند.» وزیر دفاع ونزوئلا نیز در سخنانی تند اعلام کرد که «ارتش ونزوئلا عملیات مقاومت ملی را آغاز کرده است». او گفت که «نیروهای مسلح در حال تجدید آرایش هستند» و هشدار داد که «هرگونه حضور نظامی آمریکا در خاک ونزوئلا با پاسخ سخت مواجه خواهد شد». او همچنین از کشورهای همپیمان خواست که «در برابر تجاوز آمریکا سکوت نکنند.» در کاراکاس، گزارشهایی از تجمعات پراکنده در حمایت از مادورو منتشر شده و برخی مناطق شاهد درگیریهای محدود میان نیروهای امنیتی و معترضان بودهاند. دولت موقت اعلام کرده که «تا آزادی مادورو و خروج نیروهای آمریکایی، مقاومت ادامه خواهد داشت.»
واکنشهای بینالمللی به اقدام نظامی آمریکا
اقدام آمریکا با واکنشهای گسترده و عمدتاً منفی در سطح بینالمللی روبهرو شد. روسیه این عملیات را «تجاوز نظامی آشکار» خواند و خواستار جلسه فوری شورای امنیت شد. وزارت خارجه روسیه اعلام کرد که «آمریکا بار دیگر قوانین بینالمللی را زیر پا گذاشته است.» چین اقدام آمریکا را «غیرقانونی و بیثباتکننده» توصیف کرد و گفت که «دستگیری یک رئیسجمهور منتخب، نقض حاکمیت ملی است.»
اتحادیه اروپا با لحنی محتاطتر اعلام کرد که «هرگونه اقدام نظامی بدون مجوز شورای امنیت غیرقانونی است» و خواستار «خویشتنداری فوری» شد. مکزیک، بولیوی، شیلی و کلمبیا این عملیات را محکوم کردند و گفتند که «آمریکا حق ندارد در امور داخلی کشورهای منطقه دخالت کند.» کوبا و نیکاراگوئه این اقدام را «امپریالیسم آشکار» خواندند و اعلام کردند که «در کنار مردم ونزوئلا خواهند ایستاد.». سازمان ملل متحد اعلام کرد که «هرگونه اقدام نظامی باید مطابق منشور ملل متحد باشد» و خواستار «بازگشت فوری به مسیر دیپلماتیک» شد. اتحادیه آفریقا نیز این اقدام را «خطرناک و بیثباتکننده» توصیف کرد و هشدار داد که «نقض حاکمیت کشورها نباید به یک رویه تبدیل شود.» ایران، ترکیه و آفریقای جنوبی نیز این عملیات را محکوم کردند و گفتند که «بازداشت یک رئیسجمهور منتخب، اقدامی غیرقانونی و بیسابقه است.» در مجموع، جهان با نگرانی به تحولات ونزوئلا نگاه میکند و بسیاری از کشورها هشدار دادهاند که این اقدام میتواند پیامدهای منطقهای و جهانی گستردهای داشته باشد.
سناریوهای پیشرو
سناریوهای پیشروی ونزوئلا را میتوان در سه مسیر اصلی خلاصه کرد که هر سه بهطور همزمان در فضای سیاسی و امنیتی کشور قابل تصورند. نخستین مسیر، تشدید بحران و ورود کشور به مرحلهای از بیثباتی طولانی است؛ وضعیتی که در آن تنش میان دولت و مخالفان، همراه با فشار خارجی، نهتنها کاهش نمییابد بلکه به شکلی عمیقتر و ساختاریتر گسترش پیدا میکند. در این حالت، اقتصاد بیشتر فرو میپاشد، شکافهای اجتماعی عمیقتر میشود و خیابانها صحنه اعتراضات و درگیریهای پراکنده یا گسترده خواهد بود. دولت تلاش میکند کنترل را حفظ کند، اما با فرسایش مشروعیت و کاهش توان امنیتی روبهرو میشود و کشور وارد چرخهای از بحران مزمن میگردد که نه به تغییر سریع منجر میشود و نه به بازگشت آرامش. مسیر دوم، گذار سیاسی کنترلشده است؛ حالتی که در آن فشارهای داخلی و خارجی، حاکمیت را به سمت نوعی توافق سیاسی سوق میدهد. در این سناریو، مذاکره میان بخشی از دولت و اپوزیسیون شکل میگیرد، یا میانجیگری منطقهای و بینالمللی مسیر انتقال قدرت را مدیریت میکند. این روند معمولاً شامل توافق بر سر انتخابات جدید، تضمینهایی برای مقامات فعلی، کاهش تدریجی تحریمها و بازگشت نسبی آرامش است. این سناریو کمهزینهترین مسیر برای کشور محسوب میشود، اما نیازمند اراده سیاسی و همراهی بازیگران کلیدی داخلی است. مسیر سوم، فروپاشی دولت و تغییر سریع قدرت است؛ وضعیتی که در آن فشارهای سیاسی، اقتصادی یا امنیتی به نقطهای میرسد که ساختار دولت توان اداره کشور را از دست میدهد.