آژیر «بنفش» در تهران ‏

شهروند| روز گذشته شهردار تهران آب پاکی را بر دستان مردم ریخت و گفت با توجه به شاخص ‏آلودگی هوا که روز دوشنبه در بعضی از مناطق شهر به 200 پی‌پی‌ام رسید، «یواش یواش شهر را ‏باید تخلیه می‌کردیم.» او که در جلسه هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران حاضر شده بود از شرایط ‏اقتصادی کشور گفت که سایه‌اش بر توسعه حمل‌ونقل عمومی تهران هم افتاده است: «در دوره جدید ‏مدیریت شهری یک پارادایم شیفتی را هم در تهران تجربه می‌کنیم و آن هم این است که دیشب همه ‏نگران هوای تهران بودیم. میزان ذرات معلق به 200 پی‌پی‌ام رسیده بود یعنی کم‌کم باید شهر را تخلیه ‏می‌کردیم. خطر جدی است و این نشان از همان آمار تمرکزی است که به آن اشاره کردم. طبیعتا اگر ‏می‌خواهیم این وضع را کنترل کنیم باید علاوه بر کاهش آلاینده‌ها در سطح شهر، بر تمرکز در این ‏شهر هم دامن زده نشود. شیوه مدیریت تاکنون این‌طور بوده که بر این تمرکز دامن زده شده.» ‏غلامحسین محمدی، رئیس مرکز ارتباطات شهرداری تهران اما چند ساعت بعد از پخش صحبت‌های ‏حناچی درباره تخلیه شهر آن را تکذیب کرد و این درحالی بود که صدای حناچی که در این جلسه ‏صحبت کرده بود همان زمان پخش شد. صدایی که می‌گفت: «میزان ذرات معلق به 200 پی‌پی‌ام رسیده ‏بود، یعنی کم‌کم باید شهر را تخلیه می‌کردیم.» ‏
دیروز علاوه بر حناچی که صحبت از آلودگی هوا را به جلسه اتاق بازرگانی کشاند، علیرضا سلیمی، ‏نماینده محلات در جلسه روز گذشته مجلس گفت: «چرا درباره ‏آلودگی هوا که موجب خسارت جانی و مالی به کشور و مردم شده صرفا تماشاچی هستید  یا منتظر ‏وزیدن باد یا بارش بارانید.» محسن‌هاشمی، رئیس شورای شهر تهران هم اعلام کرد که از زمان گران ‏شدن بنزین حتی یک ریال هم به توسعه حمل‌ونقل ندادند و می‌بینیم که الان آلودگی هوا وضع ‏افتضاحی دارد. از طرف دیگر بیژن نامدار زنگنه، وزیر نفت، تأثیر بنزین را در آلودگی هوا ناچیز دانست ‏و به ایسنا گفت: «محیط زیست قبلا اعلام کرده است که تأثیر کیفیت بنزین بر آلودگی هوا ناچیز ‏است.» اما هیچ‌کدام از این صحبت‌ها تأثیری در وضع هوا نداشت جز باران و بادی که آمد و باعث ‏شد شاخص در عصر دیروز به 73 برسد.‏
شرایط خطرناک با شاخص بالای 300
وزارت بهداشت می‌گوید آلودگی هوا نسبت به سال‌های قبل، شرایط وخیم‌تری پیدا کرده و گروه‌های ‏حساس یعنی همان مبتلایان به بیماری‌های تنفسی و ریوی و قلبی و ... حال بدتری پیدا کرده‌اند. با این ‏حال وزارت بهداشت براساس وظایفی که برایش تعریف شده، تنها می‌تواند اطلاع‌رسانی کند و ‏مطالبه‌‌گری‌ را افزایش دهد. عباس شاهسونی، رئیس گروه سلامت هوای مرکز سلامت محیط و کار ‏وزارت بهداشت در گفت‌وگو با «شهروند» توضیح‌ بیشتری درباره شرایط فعلی هوای تهران می‌دهد ‏و می‌گوید که کیفیت هوا نسبت به سال‌های قبل بسیار بدتر شده است: «بررسی‌های ما نشان می‌دهد که ‏کیفیت هوا امسال نسبت به‌سال 86 و حتی‌سال 85، بسیار بدتر شده و تعداد روزهای ناسالم هم بیشتر ‏شده است.» ‏
رئیس گروه سلامت هوای مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت می‌گوید در چنین شرایطی ‏با توجه به بالا نبودن شاخص آلودگی هوا، نیاز به تخلیه شهر نیست و این موضوع زمانی مطرح ‏می‌شود که میزان آلاینده‌ها به بالای 300 برسد، شاخصی که به گفته شاهسونی، در طول‌ سال‌های ‏گذشته اتفاق نیفتاده است؛ موضوعی که البته محل اختلاف است:  «اگر شاخص آلاینده‌ها به 300 برسد، ‏آن زمان محدودیت و ممنوعیت تردد در سطح شهر اعلام می‌شود، یعنی تنها خودروهای خدماتی مثل ‏آمبولانس‌ها، می‌توانند در سطح شهر تردد کنند و باقی خودروها، حق رفت‌وآمد ندارند، این موضوع ‏هم براساس آیین‌نامه مصوب شده از سوی هیأت وزیران تعیین شده است، اما تاکنون به چنین ‏شاخصی در شهر تهران نرسیده‌ایم و تخلیه شهر هم معنا ندارد.» به گفته شاهسونی زمانی که شاخص ‏به 300 برسد، وضع خطرناک می‌شود، بنابراین اینکه حالا از قول بعضی مسئولان گفته می‌شود که ‏در شرایط خطرناک از نظر آلاینده‌ها قرار داریم، درست نیست.  این مسئول در وزارت بهداشت ‏می‌گوید تنها افرادی که می‌توانند اعلام کنند شهر نیاز به چه محدودیت‌هایی دارد، استاندار، معاون او یا ‏دبیر کمیته اضطرار آلودگی هوا که رئیس سازمان حفاظت از محیط‌زیست است، هستند. بنابراین ‏شهردار نمی‌تواند بگوید که شهر نیاز به تخلیه شدن دارد.‏
همزمان با اوج گرفتن آلودگی هوا و تعطیلی مدارس و دانشگاه‌های شهر تهران، در ساعت‌های ابتدایی ‏روز گذشته، پایتخت شاهد بارش باران بود و این بارش، گمانه‌زنی‌ها برای باران اسیدی را بالا برد، اما ‏شاهسونی می‌گوید که باران روز گذشته اسیدی نبود: «زمانی‌که غلظت آلاینده‌ها یا میزان دی‌اکسید‏گوگرد یا نیتروژن در هوا بالا رود و باران ببارد، می‌گوییم باران اسیدی است، اما در تهران چنین ‏مشکلی نداشتیم و میزان آلاینده‌ها به‌حدی نرسید که با بارش باران، مشکلی برای شهروندان پیش ‏بیاید.» به گفته او، بالا بودن تعداد خودروهای فرسوده، بی‌توجهی سازمان‌های مربوطه بر روند تولید ‏خودروها و بی‌مسئولیتی وزارت صنعت، معدن و تجارت، عوامل تشدید‌کننده آلودگی هوا ‏است: «بررسی‌های ما نشان‌ می‌دهد که آلاینده‌ها همان آلاینده‌های قبلی است، اما غلظتش زیاد شده، یعنی ‏آلاینده جدیدی اضافه نشده است. متاسفانه مشکل نظارت بر اجرای قانون هوای پاک است. با این‌که آیین‌‏نامه‌های این قانون مصوب شده، اما دستگاه‌های اجرایی وظیفه‌شان را به درستی انجام نمی‌دهند.» او می‌گوید که کارخانه‌های خودروسازی و موتورسیکلت‌سازی، هیچ‌گونه تبعیتی از ‏قانون ندارند، از آن طرف، وزارت کشور قرار بود، اتوبوس‌ها را مجهز به فیلتر دوده کند، اما هیچ ‏اقدامی انجام نداد و به موضوع توسعه حمل‌ونقل عمومی، بی‌توجهی کرد: «همه اینها درحالی است ‏که وزارت کشور باید خودروهای فرسوده را از چرخه تردد، خارج می‌کرد. متاسفانه قانون هوای پاک، ‏یک قانون دلخوش‌کننده است که جز تصویب، اتفاقی برایش نیفتاده است. شاهسونی می‌گوید که وظیفه ‏نظارت بر اجرای قانون، به‌عهده سازمان محیط‌زیست است و تنها کاری که وزارت بهداشت می‌تواند ‏انجام دهد، افزایش مطالبه‌گری و حساس کردن دستگاه‌ها نسبت به موضوع آلاینده‌هاست. یعنی وزارت ‏بهداشت ضمانت اجرایی ندارد‎.» ‏
آموزش‌وپرورش: چرا دیر اعلام کردید؟
اعلام دیرهنگام تعطیلی مدارس در روز سه‌شنبه، هم صدای آموزش‌وپرورشی‌ها را درآورد و هم پدر ‏و مادرهای دانش‌‌آموزان را. این خبر ساعت 10 دوشنبه شب اعلام شد و تعدادی از والدین دانش‌آموزان ‏را که شاغلند، سرگردان کرد. تعدادی از کاربران شبکه‌های اجتماعی، از این سرگردانی نوشتند و بی‌اطلاعی از اینکه بچه‌هایشان را نباید در روز سه‌شنبه به مدرسه بفرستند. «نفیسه»، مادر یک دانش‌آموز دراین‌باره در توییتر نوشت: «این چه طرز تصمیم‌گرفتن و مدیریت کردن بحرانه؟ الان باید ‏اعلام کنید فردا مدارس تعطیله؟ من الان چه خاکی بر سرم بریزم با بچه؟ خواهرم عازم اصفهان بود و ‏به شما اعتماد کردم که فردا مدارس بازه و بچه رو نفرستادم بره.» «محیا» هم دراین‌باره نوشت: «بازم فردا تعطیل شد! خب از اول هفته تعطیل کنین مردم برن از این شهر. بچه‌هام تو خونه خل ‏شدن.» ‏
حالا مسعود ثقفی، سخنگوی آموزش‌وپرورش شهر تهران در گفت‌وگو با «شهروند» می‌گوید مسئولان ‏آموزش‌وپرورش در ساعت چهار بعدازظهر دوشنبه‌ به استانداری اعلام کرده بودند که مدارس باید ‏روز سه‌شنبه تعطیل شوند، اما استانداری در اعلام این موضوع دیر کرده است:  «به استانداری و کمیته ‏اضطرار گفته بودیم که با تعطیلی مدارس برای همه مقاطع و نوبت صبح و عصر موافقیم، ولی واقعا ‏نمی‌دانیم چرا این خبر را ساعت 10 شب اعلام‌کردند. این برای ما هم سوال است که چرا این کار را ‏نکردند. هربار وقتی کمیته اضطرار آلودگی هوا تشکیل می‌شود، می‌گویند آموزش‌وپرورش با تعطیلی ‏مدارس مخالف است، اما حالا که موافق بودیم، دیر خبر را اعلام کردند.» ‏
ثقفی می‌گوید مسئولان آموزش‌وپرورش معتقدند تعطیلی یک روز، یک روزِ مدارس تاثیری در ‏آلودگی هوا ندارد و دولت باید روزهای آلوده را با هم تعطیل اعلام کند: «ای کاش دولت از اول هفته، ‏این روزها را تعطیل می‌کرد. به هرحال از قبل قابل پیش‌بینی بود که سه روز هوای تهران به هیچ ‏عنوان وضع بهتری نخواهد داشت. همین الان هم قابل پیش‌بینی است که در هفته ‏آینده، سه روز آلوده‌تر از سه روز گذشته در تهران خواهیم داشت، بنابراین بهتر است دولت تصمیم را ‏یک‌باره بگیرد تا مردم بتوانند در روزهای آلوده با بچه‌هایشان از شهر خارج شوند. این‌طوری هم برای ‏سلامت خودشان بهتر است و هم برای کمترشدن آلودگی در شهر.» او ادامه می‌دهد: «نظر نماینده ما ‏در کمیته اضطرار این است که فقط تعطیلی مدرسه راهکار مناسبی برای کم‌کردن آلودگی هوا نیست. ‏من همیشه گفته‌ام اگر مدارس تعطیل‌می‌شوند، این اتفاق باید برای همه ادارات هم بیفتد تا مردم ‏امکان مسافرت پیدا کنند و بتوانند در بهبود هوا تأثیر داشته باشند.» سخنگوی آموزش‌وپرورش ‏شهر تهران می‌گوید تعطیلی مدارس باعث می‌شود پدر و مادرهایی که شاغلند، سرگردان شوند و بچه‌‏های آنها در خانه نمانند که این موضوع به ضرر سلامت آنها تمام خواهد شد. به گفته او، استانداری ‏تهران هم نمی‌تواند آخرین تصمیم را درباره تعطیلی ادارات بگیرد و این موضوع نیاز به رأی مستقیم ‏هیأت دولت دارد: «اگر هیأت دولت این کار را بکند، قطعا وضع بهتر خواهد شد.» ‏
مانند شرایط جنگ، آژیر باید کشیده شود
صحبت از تخلیه شهر را درحالی برای نخستین بار یکی از مسئولان مطرح می‌کرد که نعمت‌الله ‏خراسانی، عضو هیأت علمی دانشکده منابع طبیعی و محیط‌زیست دانشگاه تهران‎ ‎به «شهروند» می‌‏گوید تخلیه شهرها در چنین شرایطی کار درستی نیست و بیان این صحبت‌ها نشان از درجه هشدار وضع ‏دارد: «اگر بخواهیم شهر پرجمعیتی چون تهران را تخلیه کنیم، قطعا با مشکلات بیشتری مواجهه ‏خواهیم شد. مثل آن است که بگویند در یک ورزشگاه صد هزارنفری بمب گذاشته‌اند، اگر مردم بفهمند ‏و بخواهند تخلیه کنند، تلفات جانی بیشتری از ترس، تصادف و ... خواهیم داشت، بنابراین باید بمب را ‏همانجا خنثی کرد.»‏
او می‌گوید در این مواقع که آلایندگی هوا به اوج می‌رسد، باید قوانینی جدی وضع و حداقل برای چند ‏روز کار صنایع، کارخانه‌ها، شرکت‌ها و ... را تعطیل اعلام کنند: «مانند شرایط جنگی که آژیر کشیده ‏می‌شد و همه به پناهگاه‌ها پناه می‌بردند، حالا هم مانند شرایط جنگی است که باید آژیر کشیده شود، شهر ‏به صورت کامل تعطیل شود و از رفت‌وآمدها جلوگیری شود و باور کنید هیچ اتفاقی هم نمی‌افتد.» به ‏گفته خراسانی، کشورهای دیگر هم در سال‌های گذشته شرایط اینچنینی را تجربه کرده‌اند. نمونه‌اش ‏شهر لندن است که در ‌سال 1952 با مه‌دود روبه‌رو شد و آن‌طور که اخبار باقی‌مانده از آن زمان می‌گوید حدود 4هزار نفر در اثر آلودگی کشته شدند: «آن زمان در لندن قانونی وضع شد که همه صنایع ‏و ماشین‌ها در این شرایط برای چند روز از کار بایستند. شرایط به نحوی بود که مردم ماشین‌هایشان را ‏در خیابان گذاشتند و به خانه پناه بردند و بعد هم وضع قانون عاملی شد تا دیگر این شرایط تکرار نشود. ‏نمونه دیگرش هم شهر لس‌آنجلس و بلژیک بود که آنها هم با پدیده مه‌دود مواجه بودند.»‏
آن‌طور که وزارت بهداشت می‌گوید شاخص آلودگی بالای 300پی‌ام‌ام نیاز به تخلیه شهر دارد، اما این ‏شاخص در جهان متفاوت است و 200 پی‌ام‌ام برای تخلیه عنوان شده است. خراسانی دراین‌باره می‌‏گوید اکثر استانداردهایی که در کشورهای پیشرفته اروپایی است، با استاندارد ما متفاوت است، حتی در ‏بین خود کشورهای اروپایی هم این شاخص‌ها فرق دارد. «برای مثال شاخص‌ها در سوییس با لهستان ‏فرق دارد و می‌توان گفت استانداردها براساس اینکه یک کشور تا چه میزان مسئول حفظ محیط‌‏زیست و سلامتی شهروندان است، بالا و پایین می‌شود. کشورهایی که به مردم و محیط‌زیست‌شان اهمیت ‏می‌دهند، ممکن است حتی شاخص‌های پایین‌تری را هم به‌عنوان خطر بالا اعلام کنند.» او می‌گوید ‏بارش باران بعد از آلودگی گسترده می‌تواند عامل چیزی به‌عنوان باران اسیدی باشد، اما این نوع از ‏باران در این میزان نمی‌تواند برای انسان‌ها خطرآفرین باشد و عمدتا برای گیاهان خطرآفرین است: ‏‏«برای گیاهان تهران هم نمی‌تواند خطر چندانی داشته باشد، چراکه خاک تهران قلیایی است و این باران ‏آسیب چندانی برای گیاهان در این میزانی که بارید، نخواهد داشت.» او می‌گوید این نوع از باران‌ها در ‏تهران نیازمند تحقیق و بررسی‌اند تا به نتیجه درستی درباره میزان خطرآفرینی‌شان برسیم. ‏
آلودگی امسال، بدتر از ‌سال گذشته و‌ سال 96‏
مهر و آبان‌ سال ۹۶، تهران یک روز هوای پاک یا وضع «سبز»، ۳۰ روز هوای سالم یا وضع ‏‏«زرد»، ۱۲ روز هوای ناسالم برای گروه‌های حساس یا وضع «نارنجی» و همچنین یک روز ‏هوای ناسالم برای همه یا وضع «قرمز» داشت.‌ سال ۹۶ یکی از سال‌های پرآلوده تهران بود که ‏برای روزهای قابل‌توجهی از‌ سال طی نیمه دوم، شهر (به‌خصوص مدارس) به‌علت آلودگی حاد هوا، ‏تعطیل یا نیمه‌تعطیل شد. اما در‌ سال ۹۷ شرایط به مراتب بهتری در آسمان پایتخت به‌وجود آمد. ‏به‌خصوص در نیمه دوم‌ سال ۹۷، «آلودگی هوا» به میزان قابل ‌توجهی در آسمان پایتخت کاهش پیدا ‏کرد. مهر و آبان ‌سال ۹۷، تهران پنج روز هوای پاک و ۳۹ روز هوای سالم را تجربه کرد که به این ‏ترتیب، تعداد روزهای پاک در این مدت نسبت به مدت مشابه در ‌سال ۹۶ از یک روز به پنج روز ‏افزایش پیدا کرد و در مقابل، ۱۳ روز وضع نارنجی و قرمز که در مدت زمان مشابه در‌ سال ۹۶ ‏وجود داشت، برای همین بازه زمانی در‌ سال ۹۷ از بین رفت و به سالم تبدیل شد.  اما وضع امسال ‏نشان از برگشت گسترده آلودگی دارد. پایتخت در مهر و آبان اصلا روز پاک نداشته است که از این ‏منظر، اوضاع از‌ سال ۹۶ هم بدتر است. از طرفی، سه روز هوا وضع ناسالم برای گروه‌های ‏حساس داشته است. این درحالی است که در همین بازه زمانی در‌ سال ۹۷، تهران اصلا روز ناسالم ‏نداشته و ۴۴ روز هوا پاک یا سالم بوده است. روزهای آذر ماه هم روزهای سختی بوده و تاکنون شرکت ‏کنترل کیفیت هوا چهار روز را به‌عنوان روزهای ناسالم اعلام کرده است.  ‏