روزنامه آفتاب یزد

زمانی برای مستیِ مال ها

صادق رشیدی فرد‪-‬ در تاریخ شهرهای ایران و مشرق زمین ، تمامی‌اتفاقات تجاری اعم از خرید و فروش و تولید و انبارِ کالا در مکانی به نام بازار اتفاق می‌افتاد . بازار از منظر جانمایی شهری ، در راستای دروازه های اصلی شهر و خیابان های منتهی به مرکز شهر قرار داشت و در جوار آن عملکردهای سیاسی و مذهبی نیز جانمایی می‌شد .
به عنوان مثال در جوار بازار تهران ، ارگ شاهی قرار داشت مکانی برای اداره کشور، مسجد شاه (امام خمینی فعلی ) قرار دارد به عنوان بزرگترین مسجد شهر ، و حوزه های متعدد علمیه برای تدریس دروس مختلف از ادبیات و منطق تا ریاضی و طب ( بگذریم که امروزه حوزه ها فقط به علوم دینی می‌پردازند ) .
این جانمایی در شهر و همنشینی با عملکردهای ذکر شده ، بازار را از کاربری صرفا اقتصادی خارج کرده و آنرا به عنوان قلب تپنده شهر ، مرکز توزیع اخبار متعدد از قبیل سیاسی و علمی‌و مذهبی و ... تبدیل کرده بود .
هنوز هم اگر به بازار تهران بروید ، بعضا کلاسهای آموزش کتاب «المکاسب » شیخ انصاری در حوزه های علمیه برگزار شده و تجار و کاسبان از آن بهره ها می‌برند .


جامعه ما پس از ورود به عصر جدید یا به قولی مدرن ، سعی بر آن کرد تا با ورود برخی از مظاهر مدرنیته مثل بلندمرتبه سازی، هجوم موسیقی و فیلم‌های غربی و ... خود را مترقی جلوه داده و راه نپیموده پیشرفت را که از آکادمی‌ها و فرهنگ گفتمان و نقد آزاد قدرت برمی‌خاست ، یک شبه با شرها طی کند .
ایجاد فروشگاه های بزرگ و زنجیره ای از این قبیل می‌باشند .
این فروشگاه ها سعی بر آن داشتند تا قدرت بازار و کسبه آنرا که متفقاً تحت تاثیر روحانیون بودند کاهش داده و از تجمیع ثروت در بازار جلوگیری کنند .
شاه که در زمان مصدق از جریان بازار و روحانیت سیلی محکمی‌خورد هیچگاه فراموش نمی‌کرد که کسبه ای به مانند شمشیری ( صاحب چلوکبابی شمشیری ) یک تنه می‌تواند اوراق قرضه دولت مصدق را به کمک برخی دیگر از کسبه خریده و دولت را از ورشکستگی نجات دهد ، از اینرو همیشه در فکر کاهش تمرکز قدرت و ثروت در بازار بود و نهایتا هم در انقلاب سال 57 جریان مذهبی بازار ، انقلاب راهمراهی کرده و منجر به سرنگونی رژیم ستمشاهی شد .
تمام این مقدمه را گفتم تا یکی از دلایل ورود و رشد فروشگاه های زنجیره‌ای در ایران را مطرح کرده و حال به پدیده فروشگاه‌های بزرگ بپردازیم .
مال ها فروشگاه‌های بزرگی هستند که علاوه بر مبحث خرید ، به عنوان یک فضای شهری نیز عملکرد داشته و کاربری هایی چون فرهنگی ، هنری و اجتماعی نیز به دوش می‌کشند .
متاسفانه همانطور که بدون نیاز داخلی و نیاز شهروندان ، مظاهر مدرنیته بدون هیچگونه فیلتر و بررسی ای همواره وارد می‌شوند، مال ها نیز آمدند و در گوشه و کنار شهرهای بزرگ قد علم کردند . در ابتدای ورود این مالها آنچه در ذهن مردم نقش بسته بود، جذب هزاران نیروی جوان بود که در آنجا مشغول به کار بودند و تخفیف های دائمی‌که همواره بر بدنه کالا ها نقش بسته بود . در دسترس بودن همه کالاها به جهت وسعت ، و نزدیک بودن
به محل سکونت ، با توجه به جانمایی بازار در مرکز شهر ، همه و همه دلیلی بر استقبال شهروندان
از این پدیده جدید و جالب بود که هنوز هم لذت خرید از آنها برای بسیاری از شهروندان، علی الخصوص بانوان غیر قابل چشم‌پوشی است.
بنده به عنوان یک مهندس معمار که همیشه از دریچه تاریخ و اجتماع به پدیده‌‌ها‌ می‌نگرد سعی بر آن دارم تا برخی از مضرات و تاثیرات منفی و غیرقابل جبران مال‌ها‌ را برای خوانندگان برملا کنم :
1- نابودگی خرده سرمایه‌ها‌ :
مال‌ها‌ باعث می‌شوند، فروشگاه‌ها‌ی کوچک مثل بقالی‌ها‌ی محلی، میوه فروش‌ها‌ی محلی و... حذف شوند. خانواده‌ها پس از دریافت حقوق و یا پس از تصمیم به خرید، به سمت مال‌ها‌ حرکت کرده و برای 2 هفته الی یک ماه خود خرید می‌کنند، این نحوه خرید باعث می‌شود که دیگر نیازی به فروشگاه‌های محلی نداشته باشند و این فروشگاه‌ها‌ پس از چندی ورشکست شوند. این پدیده باعث می‌شود بقالِ محل که باسرمایه‌ای مناسب توانسته بود یک بنگاه اقتصادی سودآور و مفید فراهم کند، اکنون ورشکست شده و نهایتا مجبور است کارگرِ همان مال‌ها‌ و فروشگاه‌های زنجیره‌ای شود. برخلاف شعار مال‌ها‌ مبنی بر کارآفرینی، آنها باعث بیکاری و بلعیده شدن خرده سرمایه‌ها‌ می‌شوند.
2- تجمیع ثروت :
در متدِ اقتصادی بازار، بر تقسیم سود بین افراد و کسبه مختلف بازار که از اصناف مختلف، و بعضا طبقات اجتماعی مختلف هستند تاکید می‌شود، لیکن در روش و فرهنگ اقتصادی مال‌ها‌، تمام سود به جیب یک نفر و نهایتا یک شرکت می‌رود و افراد فعال در مال، صرفا فروشنده و کارگر بوده و از سود آن انتفاعی ندارند.
در فرهنگ اقتصادی بازار تمامِ سود در ایران، بین کسبه تقسیم می‌شود، لیکن در سیستم مال، تمام سود نصیب یک نفر، که بعضا خارج از ایران نیز هست، می‌شود.
3- ایجاد ترافیک
مال‌ها‌ به دلیل ایجاد شدن پس از ساخته شدن شهرها، حجم زیاد بازدید کننده و جانمایی در مکانهای خالی شهر، که معمولا از سرانه سبز و عمومی بوده اند، باعث ترافیک می‌شوند، حال آنکه بازارها مبتنی بر یک طراحی شهری و متناسب با دروازه‌ها‌ی شهر، خیابانهای اصلی و دسترسی‌ها‌ی چندگانه ساخته شده اند. برخلاف مال‌ها‌ که معمولا یک ورودی دارند، بازارها بسان شریان‌ها‌ی شهری، چندین ورودی و خروجی دارند و این عامل باعث تقسیم ترافیک در محیط بازارشده و از تجمیع و مزاحمت آن جلوگیری می‌کند. بازار معمولا یک محله است و اگر به پلان آن بنگریم خیلی تفاوتی با محلات دیگر ندارد و چه بسا خانواده‌ها‌یی که هنوز خود را به محلیت بازار منتسب می‌دانند.
این حس تعلق به بازار و محله بازار را مقایسه کنید با عملکرد سوداگرانه مال‌ها‌.
4- اقتصادی یک بعدی
مال‌ها‌ مبتنی بر اقتصاد سود محور، آن هم برای یک نفر و نهایتا یک شرکت ساخته میشوند، حتی اگر عملکردهای هنری و فرهنگی ای نیز داشته باشند، صرفا در جهت تضمین و بقای سود است و لاغیر. این فرهنگ را مقایسه کنید با کلاسهای مکاسب حوزه‌ها‌ی علمیه بازار و سخنرانی‌ها‌یی که کسبه را به عدل و انصاف دعوت میکنند و کسبه ای پرورش میدهد بسان مرشد چلویی و سید کریم کفاش و شاه حسین بهاری و بسیاری از کسبه متدین بازار، که در این مکتب پرورش یافتند.
5- تغییر الگوی خرید
معمولا رجوع به بازار برای خرید مایحتاج زدگی است، کسی نمیرود بازار برای اینکه فقط بخرد، یا برای اینکه چون دیگری خرید پس من هم از قافله عقب نمانم، هر صنف جایی مشخص و راسته‌ای مشخص دارد، پس به صورت هدفمند راسته خود را، و سرای خود را مشخص کرده و می‌رود، لیکن در مال‌ها‌ آنچنان همه چیز در هم تنیده و آنچنان بینندگان مسخ تخفیف‌ها‌ و سبدهای دیگران میشوند که چاره ای جز خرید و پر کردن
سبد ندارند.
حال این فرهنگ خرید را مقایسه کنید با خرید در بازار، راسته‌ها‌ و سراهای مشخص، کسبه‌ای مستقل و فرهنگ سنتی و اصیل حاکم بر آن.
اینجانب در این مقاله سعی بر آن داشتم تا از پشت پرده اقتصادی و فرهنگی مال پرده برداشته و متناسب با بضاعت و تخصص خود به روشنگری توده‌ها‌ی جامعه و البته دولتمردان اقدام نمایم.
لینک منبع خبر
سایر اخبار این روزنامه
چرا مسئولین تنها طرح مسئله می کنند؟ شهرداری از خودش شروع کند محو اسرائیل یعنی صاحبان اصلی فلسطین بتوانند دولت را انتخاب کنند اقدام جلالی و نعمتی بی اخلاقی است پایداری‌ها بیشترین ضربه را به اصولگرایی زدند کارشناسان دلایل تاخیر و بلاتکلیفی اعلام نتایج انتخابات افغانستان را در گفت‌وگو با آفتاب یزد بررسی کردند قصه حریری به سر رسید جزئیات حمایت معیشتی از ۱۸ میلیون خانوار آیه یاس خواندن‌ها بازی در زمین حریف است آقای کی‌روش! دقیقا کجایی؟ وجه اشتراک آلودگی هوا با مثل قورباغه تحقیر یوزها پشت دیوار جام جهانی! فرار اصولگرایان برای پوشش شکست داستان کوتاه و اعجاز گوگول تحقیر یوزها پشت دیوار جام جهانی! زمانی برای مستیِ مال ها فرار اصولگرایان برای پوشش شکست وجه اشتراک آلودگی هوا با مثل قورباغه فرهنگ پنهان کاری