روزنامه خراسان

ماجرای دو احمد؛ «بیرشک» و «آرام»

به یاد آوردن خدمات نام‌آوران عرصه علم و دانش، تنها پاسداشت و گرامی داشت زحمات درخور آن ها نیست؛ بلکه افروختن چراغی است که راه را برای نسل جوان روشن می‌کند و آن ها را به طی طریق در این مسیر راهبردی برمی‌انگیزاند. تا کنون، این افتخار را داشته‌ایم که در پرونده «مشاهیر علوم انسانی»، تنی چند از ستاره‌های آسمان فرهنگ و دانش ایران را به  علاقه‌مندان معرفی کنیم و این‌بار، قصد داریم از دو اندیشمند توانا و پرتلاش معاصر یاد کنیم که دست برقضا، نام هر دو آن ها، احمد است؛ زنده‌یادان، استاد احمد آرام و استاد احمد بیرشک. این دو گوهر گرانبهای از دست رفته، اتفاقاً زاده یک دوران بوده‌اند و سال‌های سال، در عرصه آموزش و پرورش و نیز حوزه ترجمه آثار نفیس بزرگان جهان به زبان فارسی، کوشیده‌اند.
احمد اول، از چاله میدان تا دارالفنون
زنده‌یاد استاد احمد آرام، در سال 1283هـ.ش، دو سال پیش از پیروزی انقلاب مشروطه، در محله چاله میدان تهران به دنیا آمد. پدرش کاسب معتبری بود، اما بیش از ثروت، به تحصیل و تربیت فرزندش احمد دلبستگی داشت. استاد آرام، در خاطراتش، بارها از نیت خیرخواهانه پدر و تلاش‌های بی‌دریغ او برای تحصیل و تربیت فرزند، یاد کرده و خاطرش را گرامی داشته است. استاد تحصیلاتش را در دارالفنون به پایان رساند و از سال 1304، به کسوت معلمی درآمد. از آن‌جا که روح انسان‌های حقیقت‌جو و پرتلاش، همواره در پی ایجاد تغییر مثبت در خود و جامعه است، احمد آرام نیز تدریس به شیوه کهنه را تاب نیاورد. در آن دوران، کتاب‌های مختلفی برای آموزش به کودکان نوشته می‌شد که از رویه واحد و مشخصی پیروی نمی‌کرد. افزون بر این، نثر پیچیده و خشک این کتاب‌ها یا جزوه‌ها، برای دانش‌آموزان، سنگین و فراگرفتن محتوای آن، پرمشقت بود. استاد احمد آرام در چنین فضایی، تصمیم گرفت برای نخستین‌بار، الگویی مناسب برای کتاب‌های درسی ارائه کند. این بود که با کمک دو تن از دوستان نزدیکش، نصیری و فصیحی، شروع به نگارش کتاب‌های درسی کرد؛ کتاب‌هایی که با استقبال فراوان دانش آموزان روبه‌رو شد و با وجود مخالفت برخی افراد تنگ نظر، خیلی زود جای خود را در آموزش و پرورش ایران پیدا کرد. استاد احمد آرام، از آن روز تا هنگامی که رخت از این جهان بربست، همواره در عرصه تألیف و تدوین کتاب‌های درسی، در کسوت نویسنده یا مشاور، حضور فعال داشت. مجموعه «امیر»، که شامل کتاب‌های تألیف شده او و دوستانش برای دانش‌آموزان است، همچنان در زمره بهترین‌های تاریخ نشر کتاب‌های درسی قرار دارد.با این حال، تلاش‌های مجدّانه او برای هموار کردن راه نوآموزان وطنش، در برابر میراث مکتوبی که برای هموطنان خود به یادگار گذاشت، هیچ نیست. به قول زنده‌یاد استاد احمد بیرشک، «قدر زر زرگر شناسد و قدر گوهرهای گرانبهای آرام را هر کس که از فیض آن ها برخوردار شده باشد.» آرام، اندیشمند و مترجمی که بیرشک او را با صفات «متین، فروتن، کم ادعا و پراثر» توصیف کرده است، طی دوران نسبتاً طولانی حیات پرثمرش، ده‌ها اثر نفیس و درخور توجه را ترجمه کرد. یکی از هنرمندانه‌ترین کارهای او را، می‌توان در ترجمه بخش‌هایی از مجلد یکم کتاب «تاریخ تمدن ویل دورانت» دید. اما آن‌چه احمد آرام را نسبت به دیگر مترجمان توانای این مرز و بوم، برجسته‌تر می‌کند، خلاقیت و قابلیت ویژه او در واژه‌سازی است. یکی از بیماری‌های رایج در میان جامعه نخبگانی ایران که هنوز هم شیوع آن مایه تأسف و تأثر است، استفاده از واژه‌های فرنگی، بدون تلاش برای بهره بردن از معادل‌های فارسی آن هاست. استاد احمد آرام نه تنها در استفاده از واژگان فارسی در مقابل کلمات فرنگی، وسواس و دقت خاصی داشت بلکه نهایت سعی و اهتمام خود را به کار می‌بست تا برای واژگان جدیدی که همچون سیلی مهیب، از منابع علمی مغرب زمین به ذهن جوانان فرهیخته و اندیشمند ایرانی سرازیر می‌شد، معادل فارسی درخوری بیابد و در این مسیر، هرگز اسیر تعصبات جاهلانه نمی‌شد؛ به دیگر سخن، او سعی نمی‌کرد به نام معادل‌سازی، واژگان مهجور و نچسب را به مخاطبانش تحمیل کند. احمد آرام، طوری واژه‌های جدید را می‌ساخت که پذیرش آن ها برای مردم ساده‌تر از یاد گرفتن اصل فرنگی آن ها بود؛ برای نمونه، واژه «آبشش» که معادل «اوپرکول» فرنگی است، توسط استاد آرام ساخته شد و امروز در میان همه فارسی زبانان، شایع و کاربردی است. استاد احمد آرام، نویسنده و مترجمی پرکار بود. او طی سال‌های فعالیت علمی خود، بیش از 140 کتاب را از زبان‌های عربی، انگلیسی و فرانسوی، به زبان فارسی ترجمه کرد؛ ترجمه‌هایی که برخی از آن ها در نوع خود، بی‌نظیرند. زنده‌یاد احمد بیرشک، درباره پرکاری استاد احمد آرام می‌نویسد:«آرام کار علمی خود را آن‌قدر زود شروع کرد که من هم که خود از سالخوردگانم، اولین بار در پنجاه و چند سال پیش با او، یعنی نام او، آشنا شدم.» استاد احمد آرام، سرانجام پس از 96 سال عمر توام با تلاش و کوشش در راه اعتلای دانش این مرز و بوم، در 14 فروردین سال 1377، دار فانی را وداع گفت.
احمد دوم، از باجگیران تا تهران


زنده یاد استاد احمد بیرشک، روز چهارم بهمن ماه سال 1285 هـ.ش در باجگیران متولد شد. پدرش، محمد بیرشک، کارمند گمرک بود و مأموریت های گاه و بیگاه او، باعث می شد فرزندش از رفتن به مدرسه محروم بماند. به همین دلیل استاد احمد بیرشک آموختن علوم مختلف را نزد پدرش آغاز کرد. او از پدر زبان و ادبیات فارسی، ریاضیات و زبان فرانسه را فرا گرفت. چند سال بعد وقتی به همراه خانواده اش راهی مشهد شد، آموخته هایش به اندازه ای بود که مدیر مدرسه احمدیه مشهد، اجازه ورود او به کلاس پنجم را صادر کرد. وی چندی بعد به همراه خانواده به تهران رفت و دوره دبیرستان را در پایتخت به پایان رساند.وی که علاقه وافری به ترجمه داشت، این کار را از نوجوانی آغاز کرد. علاقه او به آموزش و تدریس باعث شد وارد «دارالمعلمین عالی» (دانشگاه تربیت معلم فعلی) شود و تحصیلات خود را در رشته ریاضیات ادامه دهد. پس از دانش آموختگی به ساری رفت و سال ها به کار تدریس در دبیرستان ها اشتغال داشت. تدوین کتاب های درسی در رشته ریاضیات، دستاورد تلاش ها  و کوشش های او در همین دوره است. با فرار رضاخان، در شهریور 1320، استاد احمد بیرشک به دلیل سوابق آموزشی، به عنوان رئیس دانشگاه تهران منصوب شد؛ ریاستی که سه سال دوام آورد، اما با نگارش مقاله جنجالی «نقد قانون دانشگاه» و جایگزینی منوچهر اقبال به جای او، در سال 1324 پایان یافت. استاد بیرشک از آن پس به کار تدریس و تألیف روی آورد. وی 18 سال در دانشگاه پلی تکنیک(امیرکبیر فعلی)، دانشسرای عالی(تربیت معلم) و صنعتی شریف تدریس کرد. کار اصلی او در این دوره اصلاح کتاب های درسی بود.استاد بیرشک همزمان با فعالیت دانشگاهی، با همکاری تعدادی از دوستانش، مجموعه مدارس «هدف» (مخفف هنر، دانش و فرهنگ) را بنیان گذاری کرد و کوشید برآیند تجربه های خود را در عرصه تعلیم و تربیت در این مدارس اجرا کند. حاصل فعالیت این مدارس، بیش از شانزده هزار دانش آموخته دوره متوسطه، از سال 1327 تا 1358 بود. او از سال های میانی دهه پنجاه، همکاری با دانشنامه اسلام و ایران را آغاز کرد. این همکاری در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به صورت تمام وقت ادامه یافت. استاد بیرشک در سال 1370 کار تدوین دانشنامه بزرگ فارسی را آغاز کرد و تا سال 1377، مسئولیت تدوین آن را خود بر عهده داشت. وی در سال 1377، به خاطر ترجمه کتاب «سرگذشت علم»، برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.
تصحیح تقویم ایرانی
یکی از کارهای بزرگ استاد احمد بیرشک، تصحیح تقویم ایرانی است. او با بررسی دقیق گاهشمار ایرانی، اصلاحاتی را برای دقیق تر شدن آن اعمال کرد. وی به دلیل سال ها فعالیت در عرصه آموزش و پژوهش، به ویژه در حوزه ریاضیات، در سال 1377، از دانشگاه شهید بهشتی دکترای افتخاری ریاضیات دریافت کرد. سرانجام استاد بیرشک، در روز 14 فروردین سال 1381، هفت روز پس از دریافت نشان درجه یک «دانش» جمهوری اسلامی ایران، در 95 سالگی چشم از جهان فروبست. از این دانشمند سختکوش ایرانی، یکصد و هفده جلد کتاب در حوزه های ترجمه و تألیف به یادگار مانده است. از میان این آثار پرشمار می توان به تألیف دوره کتاب های جبر و هندسه دبیرستان(حدود 50 جلد)، «هندسه ترسیمی»، «هندسه مناظر و مرایا»، «جدول های لگاریتم»، «گاهنامه تطبیقی سه هزارساله» و نیز ترجمه کتاب های «سرگذشت علم»، «تاریخ آفریقا»، «شناخت ژاپن» و «آموزش در جریان پیشرفت» اشاره کرد.
لینک منبع خبر
سایر اخبار این روزنامه
17 میلیون ایرانی در شرایط قرمز آبی 17 میلیون ایرانی در شرایط قرمز آبی بیرانوند: «چطوری کریس؟» بعد از پنالتی یادم آمد! بیرانوند: «چطوری کریس؟» بعد از پنالتی یادم آمد! حقایق جالب علمی درباره خواب و چیستی وچرایی خواب دیدن حقایق جالب علمی درباره خواب و چیستی وچرایی خواب دیدن تصفیه نژادی به سبک ترامپ تصفیه نژادی به سبک ترامپ نگاهی به دلایل شگفتی ساز شدن یوزهای ایرانی در جام جهانی 2018 نگاهی به دلایل شگفتی ساز شدن یوزهای ایرانی در جام جهانی 2018 مخارج «هیجان برانگیزها» مخارج «هیجان برانگیزها» ماجرای دو احمد؛ «بیرشک» و «آرام» چسب زخمی به نام تیم ملی چسب زخمی به نام تیم ملی اتمام حجت رئیس دستگاه قضا با اخلالگران اقتصادی اتمام حجت رئیس دستگاه قضا با اخلالگران اقتصادی غرور ایرانی بودن غرور ایرانی بودن 5 شهید ۲ بازی 5 شهید ۲ بازی هوای سیستان 9 برابر ناسالم هوای سیستان 9 برابر ناسالم رئیس جمهور و وزرا ملزم به ارائه گزارش سالانه به مجلس شدند رئیس جمهور و وزرا ملزم به ارائه گزارش سالانه به مجلس شدند شلمچه «مدافعان حرم» آزاد شد شلمچه «مدافعان حرم» آزاد شد گره ارزی بر صادرات خراسان رضوی گره ارزی بر صادرات خراسان رضوی اجماع مالیاتی علیه سوداگران اجماع مالیاتی علیه سوداگران